Misbruik in pastorale relaties

Beeld Censuur

Over seksueel misbruik door geestelijken is veel geschreven. Over misbruik in pastorale relaties veel minder. Christiane van den Berg-Seiffert sprak zeventien misbruikte vrouwen.

De dominee, dat is zo'n warme, hartelijke man. Hij luistert ook zo goed. Bij het weggaan volgt een omhelzing. Maar dan gaat het mis. De omhelzing wordt een zoen. Het eindigt in de slaapkamer.

Regelmatig komt het in het nieuws: een predikant die niet van een kerklid kan afblijven. Een schandaal is al snel geboren: hoe kan een iemand die zo'n hoge moraal propageert, zo de mist in gaan? Er is nog maar weinig bekend over hoe slachtoffers zelf seksueel grensoverschrijdend gedrag ondergaan, zo ontdekte Christiane van den Berg-Seiffert. Ze sprak zeventien vrouwen over hun ervaringen met misbruik in een pastorale relatie. In het bijzonder keek ze naar de de dynamiek in de kerkelijke gemeente die slachtoffers van misbruik ervaren. Vandaag promoveert ze op dit onderzoek aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) in Groningen.

Goede wil
Eerst dit, zegt Christiane van den Berg voordat ze het gesprek begint. "Je vergeet haast dat er wél veel goede wil is in geloofsgemeenschappen." De waarschuwing is niet overbodig. Wie met Van den Berg spreekt, hoort vooral wat er allemaal mis gaat in geloofsgemeenschappen.

Voor haar onderzoek naar seksueel misbruik sprak ze zeventien vrouwen uit diverse protestantse kerkgenootschappen die te maken kregen met een pastor die seksueel over de schreef ging. Verhalen vol schaamte, verdriet, pijn en spijt. Alle vrouwen braken uiteindelijk met hun kerk. Ze zien zichzelf als 'overlevers' van iets heel ergs. "Wij hebben het gered, zeggen ze."

Gaat het over seksueel misbruik in de kerk, dan trekt vooral het kindermisbruik in de rooms-katholieke kerk de aandacht. "Daar is heel duidelijk wie er fout is: een volwassene vergrijpt zich aan een kind." Misbruik onder volwassenen is veel lastiger voor omstanders, zo merkte Van den Berg tijdens de gesprekken.

"Het was een volwassen vrouw, ze had ook nee kunnen zeggen, is zo'n redenering die je hoort. Of: Er zijn twee mensen fout, dus zijn er twee schuldig. Ook krijgen slachtoffers wel het verwijt dat ze de pastor verleidden." Veel slachtoffers spreken zich mede daardoor niet uit. "Dat is heel begrijpelijk. Maar het gevolg is wel dat je niet gezien wordt."

Charmeur
Er speelt nog iets anders mee. "De pastor die de fout in gaat, staat vaak bekend als een goede pastor. 'Hij heeft mij zo goed begeleid', hoorde ik van sommige vrouwen", zegt Van den Berg. Het gaat opvallend vaak om personen met een natuurlijk gezag, een charmeur, iemand met charisma, zo ontdekte ze in haar onderzoek.

Dikwijls begint het onschuldig, met een hand op de schouder of een knuffel, en is slachtoffers eerst helemaal niet duidelijk dat er iets wringt. "Soms hebben mensen pas na jaren het gevoel dat er iets niet klopt. 'Ik was depressief, ik was kwetsbaar, ik had behoefte aan genegenheid en de dominee gaf die', klinkt dan achteraf."

In haar onderzoek sprak ze enkel met vrouwen. Precieze aantallen zijn er niet, maar misbruik van mannen komt minder vaak voor. Dat betekent niet dat mannen geen slachtoffer zijn van misbruik, benadrukt Van den Berg. "Bij mannen ligt de drempel om erover te spreken nog hoger. Het beeld dat vaak op slachtoffers wordt geprojecteerd is dat van lijdzaamheid, passiviteit en onschuldigheid. Dat past niet bij het gangbare idee van hoe een man zich hoort te gedragen."

Betrokken
Volgens Van den Berg grijpt seksueel overschrijdend gedrag in een kerkelijke omgeving doorgaans dieper in een mensenleven in dan wanneer bijvoorbeeld een therapeut met zijn patiënt in bed belandt. "Ik wil dat zeker niet bagatelliseren, maar toch, die werelden zijn veel minder met elkaar verstrengeld. Je verbreekt het contact met je therapeut en daarna hoef je elkaar in principe nooit weer te zien. In de kerk is dat heel anders. Mensen zijn daar betrokken bij allerlei activiteiten, de partner is soms ouderling, kinderen gaan naar de jeugdclub."

En het is niet alleen sociale verlegenheid, er zit ook een theologische kant aan het misbruik. "Mensen hebben geloofsvragen. Bijvoorbeeld: wat is de doop van mijn kind nog waard als hij is gedoopt door de man die aan mij zat?"

In de predikantenopleidingen is de laatste jaren aandacht gekomen voor seksueel grensoverschrijdend gedrag. "Ook al hebben predikanten niet meer hetzelfde aanzien als vroeger, er is nog steeds sprake van een machtspositie. De pastor is daarom in alle gevallen verantwoordelijk voor het bewaken van de veiligheid van de pastorale relatie." Een goede zaak, vindt Van den Berg. "De professionaliteit van de predikant is meer op de voorgrond komen te staan, ook in de opleiding."

Keuze
De zeventien vrouwen die Van den Berg sprak, vertrokken uit hun kerk. Volgens de onderzoekster voelen veel slachtoffers zich in de kou staan, ook al is de betrokken predikant bijvoorbeeld geschorst. "Wanneer een gemeente niet duidelijk voor het slachtoffer kiest, voelt het slachtoffer dat vaak als een keuze vóór de pastor, ook al is dat bij veel omstanders niet het geval. Je niet uitspreken wordt opgevat als een keuze voor de dader. Neutraliteit bestaat niet. Versta me niet verkeerd: de verlegenheid van de omstanders begrijp ik heel goed. Maar vanuit het perspectief van het slachtoffer is elke onbevangenheid weg. Die denkt: zijn ze voor of tegen mij?"

Van den Berg heeft nog een aanbeveling. Het zou goed zijn wanneer geloofsgemeenschappen een vertrouwenspersoon zouden aanstellen. "Zoiets simpels als een vertrouwenspersoon kan zo heilzaam zijn. Dikwijls wil het slachtoffer onbekend blijven. Een vertrouwenspersoon biedt steun, is geen partij in het conflict, zoals bijvoorbeeld een kerkenraad wel is. Hij kan ook een brugfunctie vervullen tussen gemeente en slachtoffer. Bijvoorbeeld door een bemoedigend kaartje door te geven."

Het meldpunt

Christiane van den Berg-Seiffert (Dortmund, 1974) is verbonden aan de Leidse Studenten Ekklesia. Ze studeerde theologie in Leiden. Van den Berg groeide op in Duitsland, in het Ruhrgebied. Via een sociaal-diaconaal jaar in de Rotterdamse haven kwam ze naar Nederland.

Wie te maken krijgt met seksueel misbruik in een kerkelijke gemeenschap, kan zich wenden tot het meldpunt Seksueel Misbruik in Pastorale Relaties (SMPR). De afgelopen twaalf maanden zijn daar acht meldingen geweest. Twee daarvan hebben tot een klacht geleid. Het zijn zonder uitzondering vrouwen die zich melden, of kerkenraden waar een vrouw zich gemeld heeft. Gevallen van mannelijke slachtoffers zaten er niet bij.

Bij het SMPR zijn meerdere kerkgenootschappen aangesloten, waaronder de Protestantse Kerk in Nederland en het Leger des Heils.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden