Mirjam van Hengel over Leo en Tineke Vroman

'Als dát erin komt, gaat het boek niet door, dreigde hij. Prima, kennelijk ben ik tot het uiterste gegaan'

Op 14 mei 1940, de dag dat Nederland capituleert, vlucht de Joodse biologiestudent en beginnende dichter Leo Vroman per boot naar Nederlands-Indië. Lange jaren in Japanse kampen volgen. In Nederland weet zijn geliefde, Tineke Sanders, niet meer waar hij is en hoe het hem vergaat. Ze blijft wachten, maakt haar medicijnenstudie af en schrijft brieven die haar verloofde nooit bereiken. Pas in sep- tember 1947 zien ze elkaar weer, in de haven van New York. De liefde blijkt onaangetast - en duurt een leven lang. Reconstructie van een liefdesverhaal dat zich afspeelt tegen de achtergrond van een wereld die in brand staat.

Hoe mooi alles. Leo en Tineke Vroman. Een liefde in oorlogs-tijd. Querido; 302 blz. euro 19,99

Mirjam van Hengel (1967) is poëzieredacteur bij uitgeverij Querido. Zij gaat de biografie van Remco Campert schrijven

Waarom juist een biografie over Leo Vroman en zijn vrouw Tineke?

"Ik was Vromans redacteur bij uitgeverij Querido. Jaren geleden was ik bij Leo en Tineke op bezoek in Texas en las ik in een plaatselijke krant een verhaal over Vroman, 'the Dutch poet', en zijn beleving van de oorlogsjaren. Het verhaal had de toon van een slechte B-film, maar onthulde wel de wortels van dichter/wetenschapper. Iemand moest dit verhaal voor het Nederlandse publiek opschrijven. Jij moet het doen, vond Leo. Dat vond ik zelf ook, mits ik een verhaal mocht schrijven en geen biografie in traditionele zin. Veel levensverhalen beginnen bij de generatie vóór de geportretteerde en zijn chronologisch van opbouw. In de jaren tachtig en negentig verschenen dikke pillen over Herman Heijermans, Frederik van Eeden, Henriëtte Roland Holst: goede biografieën, maar wel erg veel feiten. De opvatting dat de biograaf alles moet weten is gelukkig aan verandering onderhevig. Steeds vaker verschijnen verhalen als 'In het huis van de dichter' van Jan Brokken, over het leven van de Russische concertpianist Youri Egorov. Het is een levend portret over Egorovs leven, maar gaat ook over zijn verhouding met de schrijver Brokken, er zit muziek in - schitterend. Ik wilde iets vergelijkbaars doen: de geschiedenis van Leo en Tineke als een echt verhaal brengen. Nu bereik ik publiek dat mijn boek leest omdat het Vromans werk kent én lezers die zijn werk niet kennen, maar wel de liefde kennen."

Wat voelde u voor Vroman?

"Schrijven vanuit blinde bewondering kan niet, maar je mag best voor je onderwerp vallen, vind ik. Natuurlijk heeft Leo ook mindere kanten, iets van narcisme zit wel in zijn karakter. Ik merkte dat bijvoorbeeld als het ging over Max de Jong, op wie Tineke verliefd was. Leo had steeds het hoogste woord, maar als Tineke over Max vertelde, ging er bij hem een luikje dicht. Toch heb ik ook bij dat narcistische randje geen weerstand gevoeld. Als redacteur heb ik vijftien jaar lang met schrijvers gewerkt, ik ben wel wat gewend."

Had u de neiging een 'warrig' leven te structureren?

"Vroman zelf maakte ook een verhaal van zijn leven, ik heb dat eerder willen doorprikken dan bevestigen. Van hun ontmoeting hebben Leo en Tineke bijvoorbeeld beiden romantische verhalen geconstrueerd die elkaar tegenspraken. Hetzelfde was het geval toen het ging over Leo's aanzoek aan Tineke. Volgens hem lag hij 'maanden bevend in bed, wachtend op haar antwoord' - dat is niet Tineke's verhaal. De structuur die zij hadden aangebracht, wilde ik ontrafelen."

Mag je gaten vullen in je verhaal die niet door research te dichten lijken?

"Aan het fragment waarin Vroman vlucht uit Nederland en ronddoolt in de haven, heb ik couleur locale toegevoegd. Maar ik heb niks verzonnen. Een paar keer schrijf ik: wat hier precies is gebeurd, is moeilijk te achterhalen. Ik ben liever open over gaten in mijn verhaal dan dat ik ze geforceerd dichtmetsel. Elk leven kent gaten en een levensverhaal dus ook. Een biografie zonder zulke passages doet geen recht aan een leven."

Als u opnieuw mocht beginnen, wat zou u dan nu anders doen?

"Weinig. Misschien zou ik meer expliciete fragmenten uit de correspondentie tussen Leo en Tineke opnemen. Veel van hun liefdesbrieven zijn expliciet. 'Paren op papier', noemde Vroman het zelf. Ik had afgesproken dat ik hieruit discreet zou citeren. Toen het boek klaar was, stemde hij in met alle gekozen citaten. Op het allerlaatste moment wilde ik een weinig verhullende passage met een tekeningetje toevoegen en ik vroeg hem om toestemming. Middenin de nacht mailde hij me, de volgende ochtend belde hij. 'Als dát erin komt, dan gaat het hele boek niet door!', dreigde hij. Ik vond het geruststellend: kennelijk was er een grens en had ik die nu aangeraakt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden