Mirella Freni, 'de voorzichtige'

Echt aangenaam is het niet onder de arcades van het Teatro Comunale in Bologna. Het heeft geregend op deze mei-dag en er waait een kil windje zo tegen de avond. Een handjevol mensen, meest vrouwen van middelbare leeftijd, staat bij de artiesteningang van het operagebouw al meer dan een half uur te wachten. Ze hebben zojuist een matinee-voorstelling gehoord van 'Fedora', opera van Umberto Giordano. Als de Russische tenor Sergei Larin naar buiten komt, snellen de dames op hem toe en overstelpen hem met complimenten voor zijn interpretatie van de rol van graaf Loris Ipanov; een handtekening in het programmaboek gaat als beloning en trofee mee naar huis.

De meeste dames houden het dan voor gezien; slechts een paar dralen verder onder de Bolognese bogen. Als een groepje dames de wachtenden passeert, wordt nieuwsgierig gevraagd waarop gewacht wordt. “Aspettiamo La Fedora”, luidt het antwoord, “wij wachten op Fedora.” De voorbijgangsters, kennelijk buurtbewoners en goed op de hoogte van opera en het reilen en zeilen bij de artiesteningang, wachten even mee, maar dan roept iemand van hen dat La Fedora waarschijnlijk al weg is. Haar auto is namelijk nergens te bekennen en de vorige keer had het slechts vijfentwintig minuten geduurd voordat zij naar buiten kwam. Er volgt een prachtige discussie waarbij opvalt dat men voortdurend over La Fedora spreekt, als men La Freni bedoelt. Want het wachten is op de Italiaanse diva Mirella Freni. Het complete in elkaar opgaan van rol en zangeres in de gedachten van deze Italiaanse vrouwen kan alleen maar betekenen dat Freni de rol levensecht gespeeld en gezongen heeft.

De buurtbewoonsters houden het voor gezien, maar nauwelijks vijf minuten later, als ze net uit het gezicht verdwenen zijn, staat La Fedora/La Freni in de deuropening van de artiesteningang; met een bedenkelijke blik naar de grijze lucht antwoordt zij routineus op de complimenten en zet zij de gekoesterde handtekeningen. Ze is kleiner dan verwacht; ouder ook. De jeugdigheid die zij op het toneel in stem en spel kan suggereren, valt weg als Freni zichzelf is. Dan is zij gewoon de éénenzestig-jarige zangeres, die zojuist zeer professioneel een zware hoofdrol in een Italiaanse opera heeft gezongen en op zoek is naar rust en stilte.

Een dag eerder heb ik haar uitgebreid gesproken via de telefoon. Aan het einde van dat gesprek drukte ze me op het hart toch vooral naar haar toe te komen na afloop van de voorstelling. Een receptionist houdt me echter tegen; mijn naam komt niet voor op het lijstje met personen die Freni in haar kleedkamer heeft uitgenodigd. Buiten wachten dus. Het oog-in-oog-contact duurt niet lang. Door het oponthoud in de kleedkamer (moeder en zus Freni zijn voor de zoveelste keer komen kijken) moet de zangeres snel een taxi hebben. Ze neemt zakelijk, doch hartelijk afscheid en als ik even later even omkijk, zie ik de legendarische Freni met een koffer zeulend over de ketting stappen, die de stoep van de straat scheidt. Het gaat net goed. Geen beeld dat je je bij een diva voorstelt. Als ze in de taxi voorbijrijdt, wuift ze echter weer als een koningin.

Mirella Freni staat al meer dan éénenveertig jaar als professioneel zangeres op het opera-toneel. In 1955 debuteerde ze in haar geboortestad Modena. Daar woont ze nog steeds met haar huidige man de wereldberoemde Bulgaarse bas Nicolai Ghiaurov. Modena is ook de geboortestad van Luciano Pavarotti, met wie ze een innige vriendschap heeft. Als zuigeling hadden Freni en Pavarotti zelfs dezelfde voedster. Wondermelk! Wat voor stem zou die voedster gehad hebben?

Die debuutrol was Micaela in Bizets 'Carmen'. Via een voorzichtig uitgestippelde carrière groeide ze uit tot de ultieme lyrisch-dramatische sopraan (met de nadruk op lyrisch). Volgens sommigen vertegenwoordigt Freni de laatste schakel in een ketting van grote Italiaanse sopranen, al zal ze dat zelf steeds bestrijden, omdat er volgens haar zeer veel goede jonge zangeressen op de wereldpodia staan.

Voor grote diva's heeft men steeds bijnamen verzonnen. La Divina (de goddelijke) voor Maria Callas, La Stupenda (de wonderbaarlijke) voor Joan Sutherland en La Superba (de voortreffelijke) voor Montserrat Caballé. De bijnaam die men voor Mirella Freni bedacht, lijkt wat vreemd, omdat het in eerste instantie niet over de stemkwaliteit lijkt te gaan: La Prudentissima (de voorzichtige). Toch drukt deze eretitel uit, waar het in de carrière van Freni om gaat. “Het belangrijkste woordje voor een zanger is nee!” zegt ze met overtuiging in het gesprek.

En 'nee!' heeft Freni vaak verkocht. Met de grootste moeite wist Herbert von Karajan haar over te halen om wat meer dramatische rollen te zingen. Elisabeth in 'Don Carlos', de titelrol in 'Aida', Desdemona in 'Otello' en de sopraanpartij in Verdi's Requiem zijn echter gouden etappes in een wonderbaarlijk constante loopbaan geworden. Toen de maestro haar echter 'Turandot' voorstelde, heeft ze resoluut geweigerd. Het heeft haar carrière niet gehinderd; integendeel zelfs. Door die verstandige houding heeft Freni onvoorstelbaar veel van de oorspronkelijke kwaliteiten van haar stem weten te behouden. Nog steeds is er die heerlijk vrij-klinkende hoogte, nog steeds zingt ze met een perfect gefraseerd legato waarbinnen de Italiaanse tekst duidelijk verstaanbaar is en steeds meer is er dramatiche betrokkenheid bij de rollen gekomen. In 'Fedora' schuwt ze haar borstregister niet en weet ze met prachtig vocaal acteren de spanning ondraaglijk op te voeren.

Langzaam voegde Freni steeds wat zwaardere partijen aan haar repertoire toe; Manon Lescaut, Adriana Lecouvreur, Tatjana in 'Jevgeni Onegin', Lisa in 'Pique Dame' en als laatste Fedora. Ook studeerde ze rollen in die ze nooit op het toneel heeft gezongen, maar waarvan ze schitterende opnames maakte, zoals Leonora in 'La forza del destino' en de titerollen in 'Madama Butterfly' en 'Tosca'. Beide Puccini-rollen nam ze zelfs tweemaal op.

Hoe bepaalt 'de voorzichtige' wanneer een rol als Fedora geschikt is voor haar stem?

“Gianandrea Gavazzeni en Placido Domingo hebben mij jaren geleden de rol aangeraden. Ook mevrouw Sonzogno van muziekuitgeverij Sonzogno die de rechten van de opera's van Giordano heeft, mengde zich in de overhaalmanoeuvre. Ik bestudeerde de partituur en voelde dat de partij ongeschikt voor mij was. Ik heb een paar keer ferm no, no, no! moeten zeggen alvorens ze overtuigd waren, dat ik het echt niet ging doen. Placido is echter heel sluw en steeds als wij elkaar tegenkwamen, had hij het tussen neus en lippen over 'Fedora' en de prachtige muziek die Giordano geschreven had. De opera bleef zodoende door mijn hoofd spoken en toen ik na twee jaar de partituur weer eens ter hand nam, ontdekte ik ineens een manier om het toch te kunnen doen. Uiteindelijk zei ik 'ja' en sinds een aantal jaren zing ik de rol met veel succes overal ter wereld.”

“Ik ben er erg gelukkig mee. Ik vind het heerlijk om als een soort pleitbezorgster voor de muziek van Giordano op te treden. Juist zijn 'Fedora' wordt door muziekkenners nogal eens afgedaan als een hopeloze opera. Maar de liefhebbers smullen ervan. In Londen, New York en hier in Italië heb ik de rol gezongen en ik merk overal groot enthousiasme voor het werk.”

Als ik haar vraag of er misschien nog andere rollen in het verschiet liggen, begint Freni uitbundig te lachen. “Weet u wel hoe oud ik ben?”, vraagt ze met schitterend gespeelde ironie. Ze zit evenwel midden in de voorbereiding van de rol van Caterina in 'Madame Sans-Gêne', ook een opera van Giordano. “Die rol ga ik binnenkort uitproberen in Catania. Ik heb er erg veel zin in al was het alleen maar vanwege het feit dat ik aan het eind van die opera eens een keer niet dood hoef te gaan.” Weer die harde lach, maar die verstomt als ik haar de voor de hand liggende vraag stel over de punt achter haar carrière. “Drie jaar geleden dacht ik te zullen stoppen, maar nu zing ik nog steeds. Ik vind het nog steeds heerlijk om te doen en het gaat bovendien nog goed. Uiteraard beperk ik mijn optredens. Ik doe er hooguit zo'n veertig per jaar en samen met Nicolai, die ook nog steeds zingt, kan ik het zo plannen dat we genoeg vrije tijd over houden.”

Vele malen heeft Freni het verzoek gehad of ze de rollen van Madama Butterfly en Floria Tosca op het toneel wilde zingen. Ze heeft immers van die prachtige opnames gemaakt van deze rollen. Nooit heeft ze daarin toegestemd, omdat die rollen voor haar op het toneel veel te zwaar zouden zijn. Freni vindt dat ze een te hoge tol zou moeten betalen als ze het wel deed. Overweegt ze niet, aan het eind van haar carrière nu haar stem bijna geen deuken meer kan oplopen, om die rollen alsnog (al was het maar één keer) te proberen? “Absoluut niet! Vroeger dacht ik dat ik die rollen best zou kunnen doen, maar dat mijn stem er niet ongeschonden uit zou komen. Zoals bekend, was en ben ik erg voorzichtig. Op dit punt in mijn carrière vind ik het te laat om of Butterfly of Tosca te gaan doen. Ik moet ook mijn mond kunnen houden, vind ik. Het is belangrijk om te kiezen en achter je keuzes te blijven staan.”

Twee jaar geleden tijdens de kerstmatinee werd Freni in de gangen van het Concertgebouw gesignaleerd. Haar man zong in die matinee, maar het gerucht ging dat La Freni eindelijk weer eens in Nederland zou optreden. In de jaren '59-'61 zong Freni bij De Nederlandse Opera Marguerite in 'Faust', Mimì in 'La Bohème', Liù in 'Turandot' en Micaela in 'Carmen'. In het Holland Festival van 1963 (Freni was inmiddels een ster) kwam ze terug als Nannetta in de legendarische productie van 'Falstaff' onder leiding van Carlo Maria Giulini. Daarna bleef het in Nederland stil rond Mirella Freni. “Nee, er zijn geen plannen voor een optreden in Nederland”, zegt Freni. “Die waren er wel, maar om de een of andere reden gaat het toch weer niet door. Bij De Nederlandse Opera hebben ze me nooit meer gevraagd, dus het zit er niet in.” Een geheim voor haar lange, gezonde carrière heeft Freni niet. “Ik heb nooit een echt voorbeeld gehad. Ik wilde liever een kleine Freni zijn, dan een grote kopie van iemand anders. Je moet kunnen luisteren naar je eigen stem, naar je eigen techniek. Als je zelf plezier hebt aan je eigen stem dan zullen anderen dat ook doen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden