Ministerie van koppijn en visaktes

Hoe kan het dat de minister van infrastructuur en milieu op 'het water en de filemeldingen' let, terwijl de staatssecretaris de hoofdpijndossiers beheert? Het Fyra-drama toont aan dat er behoefte is aan meer evenwicht en communicatie op het departement.

Het was woensdagavond. Terwijl het Binnenhof nog moest bijkomen van het vertrek van Wilma Mansveld, arriveerde Melanie Schultz van Haegen in de Tweede Kamer. De minister van infrastructuur en milieu, drie jaar lang de politieke baas van Mansveld, had haar jaarlijkse begrotingsdebat - dit keer dus zonder staatssecretaris.

VVD-Tweede Kamerlid Barbara Visser hield een warm pleidooi voor het 130 km/u mogen rijden op de A2 tussen Amsterdam en Utrecht. Want 100 rijden is 'de grootste ergernis van iedere automobilist'. En de A2 is volgens Visser 'de mooiste snelweg van Nederland'. "Een vliegtuig kan er zo op landen op weg naar Schiphol. Je mist een bord en denkt nog steeds dat je er 130 mag."

"Flits!", riep Barry Madlener van de PVV.

Die avond werd andermaal het hardnekkige beeld bevestigd van een staatssecretaris die sinds haar aantreden in november 2012 het werk van de minister deed, terwijl de échte minister vooral belast is met bijzaken, zoals zo hard mogelijk mogen rijden .

Columnist Bert Wagendorp schreef de volgende ochtend in de Volkskrant over Schultz: 'Zelf houdt ze het water in de gaten. Ook let ze op de filemeldingen, kijkt ze waar de maximumsnelheid naar 130 kan en doet ze de visaktes'. Politiek commentator Lex Oomkes omschreef de minister afgelopen woensdag in deze krant, met gevoel voor overdrijving, als iemand 'die vooral partijtjes en openingen van weer een weg of dijk afloopt', terwijl de ander (staatssecretaris Mansveld) 'spitsroeden loopt in de Kamer'.

Het valt niet te ontkennen: de portefeuilleverdeling tussen de minister en de staatssecretaris van infrastructuur en milieu is uit balans. VVD'er Schultz opereert in de luwte, ver weg van de verhitte debatten in de Tweede Kamer. Ze reist de wereld rond (Indonesië, Japan, Colombia, Azerbeidzjan, Verenigde Staten) om de Nederlandse kennis en kunde over water te promoten, meestal met een handelsdelegatie in haar kielzog. Alle zorgen lagen de afgelopen jaren op het bureau van PvdA'er Mansveld. Of zoals D66-leider Alexander Pechtold het deze week verwoordde: "Deze staatssecretaris moet dealen met de ellende op het spoor bij ProRail en NS, met de problemen rond Schiphol en Air France-KLM, met de veiligheid van het luchtruim, met de afhandeling van MH17 en met het klimaatakkoord in Parijs. Is dat niet wat veel voor een staatssecretaris, temeer daar de minister met een financieel leeggeplukte portefeuille niet veel meer doet dan kilometerborden onthullen?"

Statistieken liegen niet

Al zeker een jaar lang kleeft aan Schultz het verwijt dat ze haar staatssecretaris moedwillig heeft opgezadeld met hoofdpijn. Ter illustratie: in heel 2014 werd Schultz 41 keer naar de Tweede Kamer geroepen. Geen enkele andere vakminister uit het tweede kabinet-Rutte is daar zo weinig te vinden. En staatssecretaris Mansveld? Liefst negentig keer. Statistieken liegen niet.

Hoe heeft het zover kunnen komen?

In oktober 2012 belde PvdA-leider Diederik Samsom Wilma Mansveld op. Zij was op dat moment gedeputeerde van de provincie Groningen en een grote onbekende voor politiek Den Haag. Mansveld was de partijtop opgevallen tijdens de campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen, een jaar eerder. Ze aarzelde even toen Samsom haar vroeg toe te treden tot het kabinet, maar 'nee' zeggen was geen optie.

Dus betrad Mansveld een kleine drie jaar geleden een voor haar betrekkelijk onbekende wereld. De portefeuille: openbaar vervoer, luchtvaart en klimaat. In het eerste kabinet-Rutte was Schultz nog verantwoordelijk voor het altijd lastige spoordossier. Maar tijdens het constituerend beraad van Rutte II (zeg maar de oprichtingsvergadering van het kabinet) liet de minister weten dat ze dolgraag waterbeleid wilde hebben, ten koste van het spoor. Schultz 'deed' het spoor al als staatssecretaris in de kabinetten-Balkenende II en III en als minister in Rutte I. Ze had er genoeg van. Bovendien voelde de nieuwe coalitiegenoot, de PvdA, wel wat voor het spoordossier, een onderwerp dat volgens Samsom ook thuishoort bij de sociaaldemocraten.

Mansveld had simpelweg de keuze de zware portefeuille te accepteren zoals hij was, of de baan afwijzen. Dat kwam niet alleen door de VVD, maar zeker ook door de opstelling van haar eigen partij.

Schultz is eerder dit jaar enkele keren geconfronteerd met de vraag waarom haar staatssecretaris zo moest ploeteren, terwijl de minister onzichtbaar leek. Tegen Het Parool, zei de VVD-bewindsvrouw: "Wacht even, ik deed eerder als staatssecretaris óók luchtvaart en spoor. Dus ik vind de discussie dat ik de moeilijke portefeuilleonderdelen heb overgedaan, een beetje vreemd." En tegen Trouw: "Dat er kennelijk niet heel veel politieke spanning zit op mijn portefeuille, vind ik wel prettig. Dit is een vrij fysiek ministerie. We leggen dijken en wegen aan. Ik wil niet beweren dat er weinig gebeurt."

Bij het aantreden van Mansveld zag het spoordossier er ook redelijk overzichtelijk uit. Met vijf jaar vertraging zou de Italiaanse flitstrein Fyra eindelijk gaan rijden tussen Amsterdam en Brussel. Het leek er zelfs even op dat Mansveld de geschiedenisboeken in zou gaan als de bewindspersoon die er wél in slaagde dit problematische miljardenproject tot een goed einde te brengen. Op 9 december 2012 vertrok de eerste Fyra met passagiers richting België. Slechts veertig dagen later werd de trein, nadat talloze technische defecten aan het licht waren gekomen, weer uit de dienstregeling gehaald. De rest is geschiedenis.

Schultz bezweert dat ze de treinperikelen niet zag aankomen. In mei dit jaar zei ze tegen Het Parool: "Over de Fyra heb ik me erg schuldig gevoeld. Ik wist toen ik het dossier overdeed (aan Mansveld, red.) echt niet dat het materiaal niet deugde. Ik dacht: ik draag een goede portefeuille over. De winterweerproblematiek was opgelost, de problemen met de HSA (exploitant van de hogesnelheidslijn, red.) ook, dacht ik. Heel vervelend dat het achteraf anders blijkt te zitten."

Giftige cocktail

Dat andere grote probleem, over de financiële situatie bij spoorbeheerder ProRail, dook afgelopen zomer in alle hevigheid op. Er dreigt een tekort van 475 miljoen euro. ProRail bleek ook fouten te hebben gemaakt bij aanbestedingen. En Pier Eringa, topman van het bedrijf, zei in Het Financieele Dagblad: "We moeten stoppen met meebuigen als het ministerie wil dat slecht nieuws wordt uitgesteld." Dit tezamen vormde voor Mansveld vermoedelijk een te giftige cocktail, als ze het Fyra-rapport had overleefd.

Tijdens haar ambtsperiode werd ze als staatssecretaris ook geconfronteerd met toenemende spanningen rond KLM en Air France en met onrust over de veiligheid in de lucht als gevolg van de ramp met de MH17. Mansveld viel niet te benijden.

Hoe nu verder?

In een Kamerdebat met Rutte over het aftreden van Mansveld, afgelopen woensdag, drong de oppositie nadrukkelijk aan op herschikking van de portefeuilles. Bewindslieden moeten niet meer bezwijken onder de werkdruk, vindt GroenLinks-fractievoorzitter Jesse Klaver. Er valt veel te zeggen voor de wens van de oppositiepartijen, maar feitelijk gaan ze er niet over. De werkverdeling is een interne aangelegenheid van het kabinet. Premier Rutte liet doorschemeren dat hij openstaat voor verschuivingen van dossiers. Het is denkbaar dat luchtvaart weer onder de minister gaat vallen, zodat de nieuwe staatssecretaris zich nadrukkelijk kan richten op het oplossen van de spoorproblemen. Schultz heeft ervaring met luchtvaart. Bovendien begint over een maand de belangrijke VN-klimaatconferentie in Parijs, waar Mansveld naartoe zou gaan. Het is logisch deze klus te laten bij haar verwachte opvolger, Sharon Dijksma, die daar als huidig staatssecretaris van natuur affiniteit mee heeft.

De nieuwkomer heeft meer met Schultz te bespreken dan alleen de portefeuilleverdeling. Als het Fyra-rapport 'De reiziger in de kou' iets laat zien, is het een zorgwekkende cultuur op het ministerie van infrastructuur en milieu, het vroegere verkeer en waterstaat. Geen enkele bewindspersoon die belast was met het flitstreinen-project komt er goed vanaf. Rode draad in het rapport van de enquêtecommissie: de Tweede Kamer werd haast stelselmatig verkeerd en onvolledig geïnformeerd.

Tineke Netelenbos: Kamer gepasseerd en voor een voldongen feit gesteld. Karla Peijs: Kamer onjuist geïnformeerd. Camiel Eurlings: Kamer ontijdig geïnformeerd en misleid (!). Melanie Schultz: niet gedaan wat ze Kamer had toegezegd. Wilma Mansveld: Kamer onjuist en onvolledig geïnformeerd én op het verkeerde been gezet.

Dit rijtje moet de huidige politieke en ambtelijke top van Infrastructuur en Milieu aan het denken zetten. Hoe kan het dat zo lichtvaardig wordt omgesprongen met het verstrekken van belangrijke en soms cruciale informatie aan de Tweede Kamer?

Er lijkt iets structureel mis met de communicatie tussen ambtenaren en bewindslieden. Nog vers in het geheugen ligt de kwestie rond een kritisch ProRail-rapport uit 2012, dat ging over spooronderhoud. Het bleef in een la op het ministerie liggen, terwijl Schultz - toen nog belast met het spoor - dit document naar de Kamer had moeten sturen.

Toen dit begin 2013 aan het licht kwam, was Mansveld intussen aangetreden en dus verantwoordelijk voor het achterhouden van deze informatie. Ze kwam erdoor in de problemen, maar overleefde het debat hierover, mede omdat ze nog in haar wittebroodsweken zat. Wat opvallend was: Mansveld gaf in het debat haar ambtenaren publiekelijk de schuld omdat zij het document niet hadden gedeeld met de Kamer.

In het licht van het Fyra-rapport kan deze ProRail-affaire uit 2013 geen incident meer worden genoemd. Wat de minister en de nieuwe staatssecretaris vooral zorgen moet baren: dat het ministerie van infrastructuur en milieu aan de Haagse Plesmanweg vol zit met knappe ingenieurs die de mooiste bruggen en beste dijken kunnen ontwerpen, maar tegelijkertijd een goede politieke antenne ontberen.

Dat probleem vraagt meer aandacht dan een onevenwichtige portefeuilleverdeling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden