Minister-president / Een gids in dit barre land

Jan Peter Balkenende is zelfverzekerd, overtuigd van zijn eigen gelijk en kunnen, zonder meteen arrogant over te komen. ,,Natuurlijk gaat het in de politiek ook om de kennis van dossiers, maar nog belangrijker is de bezieling. Als je die hebt, kun je wel een stootje verdragen.'' Voor het eerst sinds Joop den Uyl krijgt Nederland weer een ideologisch getinte premier. Portret van een overtuigd christen-democraat.

Als Jan Peter Balkenende een studentenbal had, dan kreeg hij van zijn ouders wat extra geld. Dat was bedoeld om het meisje vrij te houden. Maar toen de VU-student daags na zo'n feest eens met zijn moeder belde om te vertellen dat het ontzettend leuk was geweest, zei hij en passant: ,,O ja, van dat geld heb ik trouwens een tennisracket gekocht.''

Mevrouw Balkenende-Sandee wil hier maar mee zeggen: haar oudste zoon - ze heeft er drie - heeft genóten van het studentenleven. Hij was allesbehalve de studeerkamergeleerde waarvoor hij later doorging. Hij feestte, sportte, hij was voorzitter van een dispuut. Jan Peter zat, zegt zijn moeder, vol met grappen en grollen.

Maar onlangs nog maakte zijn moeder mee hoe serieus en gevoelig de zoon ook is die nu op het punt staat om premier te worden. Op een zondagochtend in Capelle aan den IJssel preekte de dominee van de samen-op-weg kerk waar Jan Peter en zijn vrouw Bianca lid van zijn, over verantwoordelijkheid. 'Wees mijn Gids in dit barre land', klonk het. Dat raakte Jan Peter, zegt zijn moeder, ze kon aan zijn houding merken dat deze woorden hem aanspraken.

Nog geen jaar geleden was de nu 46-jarige prof mr dr J. P. Balkenende een betrekkelijk gewoon kamerlid. De financieel specialist, sinds 1998 in de Kamer, telde in de fractie mee, hij had zijn zaakjes goed voor elkaar, hij werd gewaardeerd, ze vonden hem ontzettend aardig. Maar een prominente rol had deze intellectueel niet. Anders was hij wel eerder komen bovendrijven als natuurlijke opvolger van politiek leider De Hoop Scheffer, de politicus op wie kritiek was, maar voor wie het CDA geen alternatief zag.

Ook het dramatische weekeinde vorig jaar september waarin De Hoop Scheffer na een tweestrijd met voorzitter Van Rij zijn functie neerlegde, leverde niet meteen een nieuwe partijleider op. Uitgerekend het katholieke Limburg kwam als eerste met de 'typisch gereformeerde' Balkenende op de proppen. Andere afdelingen volgden en nog geen 24 uur later benoemde het partijbestuur Balkenende - zijn vrouw moest de nieuwe functie van haar man via het nieuws horen.

Zelf had hij in die bizarre dagen 'geen moment van spanning gevoeld'. ,,Ik ben rustig gebleven. Ik zie het lijsttrekkerschap als een verantwoordelijkheid en een taak die op mijn weg komt.'' Een normaal mens, zei hij, zou zich afvragen wat zo'n stap betekent voor zichzelf, voor het gezin. Zo niet Jan Peter Balkenende. Hij wilde koste wat kost voorkomen dat de christen-democratie te gronde zou gaan aan interne strijd tussen personen. ,,Ik had ook nee kunnen zeggen. Maar zo zit ik niet in elkaar.''

Een normaal mens zou zich in zo'n situatie, acht maanden voor de verkiezingen, afvragen of hij zo'n zware taak wel zou aankunnen. Maar zulk soort twijfel aan zichzelf of onzekerheid is de Zeeuw vreemd. De jurist en historicus is zelfverzekerd, overtuigd van zijn eigen gelijk en kunnen, zonder meteen arrogant over te komen. Dat hij zo zeker is van zichzelf, verklaart hij uit zijn rotsvaste en verinnerlijkte overtuigingen: ,,Je idealen maken je zelfverzekerd. Niet: ik doe dit wel even. Wel: ik weet waar ik voor sta. Natuurlijk gaat het in de politiek ook om de kennis van dossiers, maar nog belangrijker is de bezieling. Als je die hebt, kun je wel een stootje verdragen.''

In het boekje 'Anders en beter', dat hij vlak voor de verkiezingen uitbracht, zet de man die jaren werkte op het wetenschappelijk bureau van het CDA, het christen-democratisch gedachtegoed uiteen. In de 'verantwoordelijke samenleving' van Balkenende is de staat noch de markt uitgangspunt. Centraal staat het gemeenschapsdenken, de 'betrokkenheid van mensen op elkaar'. ,,Is Nederland een BV die goed moet worden gerund ten behoeve van individuele consumenten?'', vraagt de politicus. ,,Of willen we een samenleving met oog voor de ander, sociale cohesie, de mens in zijn onderlinge relaties?'' Het antwoord is duidelijk: het CDA kiest de tweede optie.

In die ideale samenleving vervullen de mensen zelf en het maatschappelijk middenveld een cruciale rol. De overheid moet de verantwoordelijkheden terugleggen bij de scholen, bij de ziekenhuizen, bij de kinderopvang, zodat zij niet alleen kwaliteit kunnen leveren, maar ook hun eigen identiteit bepalen. Daarmee wordt zowel de keuzevrijheid als de verantwoordelijkheid van de burger vergroot, veronderstelt Balkenende: ,,Want mensen kunnen en willen meer verantwoordelijkheid dragen voor hun leven.''

Balkenende zet het gedachtengoed neer zonder er een moment kanttekeningen bij te plaatsen of van nuanceringen te voorzien. Hij heeft gestudeerd op het christelijk-sociaal denken, hij is er bijzonder hoogleraar in geweest en hij gelóóft erin. Zijn politiek handelen is er zozeer van doordrenkt dat VVD-leider Zalm, die wekenlang met Balkenende en LPF-leider Herben onderhandelde over een regeerakkoord, vaststelt dat hij 'goed is in ideologie' en in denken in concepten - waarbij de vertaling naar praktische dossiers in zijn waarneming wat achterblijft.

Daarmee krijgt Nederland voor het eerst sinds PvdA'er Den Uyl weer een ideologisch getinte premier, heel wat anders dan de doeners Lubbers en Kok. Verschil met de ideologie van de PvdA in die tijd is wel dat de christen-democratische leer veel minder dogmatisch en radicaal is. In principe werpen deze ideeën over de inrichting van de samenleving geen blokkades op voor samenwerking met links noch voor een coalitie 'over rechts'. Maar Balkenende maakt korte metten met het 'misverstand' dat de christen-democratie met haar nadruk op gemeenschapsdenken, beter aansluit bij PvdA en GroenLinks dan bij de VVD. Volgens hem hebben deze partijen nog geen keuze gemaakt voor de 'immateriële stroming' waartoe hij het CDA nadrukkelijk rekent. Dat kan ook de dieperliggende verklaring zijn voor het feit dat hij in de verkiezingscampagne stelselmatig weigerde een keuze te maken tussen 'linksom of rechtsom'.

In zijn boek, dat ook een tirade is tegen paars, richt de nieuwe premier zich expliciet tot de moderne mens, die het 'druk, druk, druk' heeft. Die 'tijdsstress' wil het CDA verminderen door het introduceren van een levensloopverzekering, een element dat in het regeerakkoord is opgenomen, tegen de zin van de VVD.

Zelf heeft de gelijkmoedige en veelal ontspannen Jan Peter Balkenende nooit veel tijd gehad voor de 'rustpunten in huiselijke sfeer' die hij voor anderen zo belangrijk vindt. Hij heeft het altijd druk gehad met werk en nevenfuncties (raadslid, NCRV, christelijke pers). Die passie voor het bestuurlijke werk heeft hij geërfd van zijn vader én zijn moeder. Zijn vader was directeur van een handelsmaatschappij, zijn moeder stopte weliswaar met haar werk als onderwijzeres toen ze trouwde, maar ze was jarenlang avond aan avond op pad voor maatschappelijke (vrouwen)organisaties. Mevrouw Balkenende zag dat haar oudste uit hetzelfde hout gesneden is. ,,Als je met een Balkenende trouwt, dan moet je er wel vanuit gaan dat ze verschrikkelijk actief zijn'', zei ze tegen haar schoondochter.

Die waarschuwing is voor meer dan honderd procent uitgekomen. ,,Een echte vent durft papa te zijn'', vindt de nieuwe minister-president, maar in zijn eigen leven heeft hij momenteel weinig tijd om voor zijn driejarige dochter Amélie te zorgen. Zijn vrouw Bianca Hoogendijk doceert arbeidsrecht aan de Erasmusuniversiteit in Rotterdam. Ze trouwden in 1996, bleven vanwege hun beider werk twee jaar apart wonen, en na de geboorte van hun dochter is zij 'in goed overleg' teruggegaan naar drie dagen per week. Balkenende vindt het 'niet verstandig' dat vrouwen stoppen met buitenshuis werken als ze een kind krijgen. Hij ziet betaalde arbeid als belangrijk voor de ontplooiing, al benadrukt de doorgaans zo stellige politicus dat hij die mening 'niemand zal opdringen'.

Als een moderne man, probeert hij zoveel mogelijk rekening te houden met het werk van zijn vrouw. Dus toen zij op het hoogtepunt van de onderhandelingen over de postenverdeling in het nieuwe kabinet een avond moest werken, ging de formateur al bijtijds naar Capelle - bellen kan thuis ook.

Die formatiebesprekingen verliepen vlotter dan Nederland lange tijd gewend was. Balkenende is een snelle werker en verwacht van anderen ook dat zij dat zijn. Hij ergerde zich toen LPF-leider Herben een paar keer moest terugkomen van een reeds gemaakt akkoord over de ministersverdeling.

Maar die snelheid van de formatie had ook alles te maken met de inhoudelijke overeenstemming tussen de partijen. Het CDA en de VVD konden het in de Tweede Kamer al goed met elkaar vinden toen De Hoop Scheffer het CDA nog leidde. Balkenende heeft die lijn voortgezet: het CDA sloeg een even harde toon aan over asielzoekers, was mild voor automobilist en boer, heeft de huizenbezitter nooit tegen zich in het harnas willen jagen. En net als zijn voorganger zette Balkenende uiteen dat verschillende culturen alleen met elkaar kunnen leven als zij een gemeenschappelijk waarden- en normenpatroon delen en als de Nederlandse rechtsstaat wordt onderschreven.

Balkenende is er alles aan gelegen dat het CDA zijn sociale gezicht houdt en daar heeft hij bij de onderhandelingen voluit op ingezet. De partij is voor een ziektekostenpremie die voor miljonair en uitkeringsgerechtigde evenhoog is. Maar dankzij het CDA krijgen de lagere inkomens wel een zorgtoeslag - waarmee het sociale karakter van het nieuwe stelsel in de ogen van Balkenende is gewaarborgd.

Als een van de successen ziet hij verder dat het regeerakkoord dichtbij het WAO-advies is gebleven van de Sociaal-economische raad, al komt er voorlopig geen hogere uitkering voor de 'echte' gevallen. Aan dat WAO-advies hechtte de CDA'er ook vanuit zijn maatschappij-opvattingen veel waarde: ruimte voor het maatschappelijk middenveld.

Niettemin was er bij het debat over het regeerakkoord kritiek, uit linkse hoek maar ook van de ChristenUnie. Te veel aardigheidjes voor de rijken en te hard voor de zwakken, te veel oog voor de eigen problemen, te weinig gericht op de buitenwereld, wat zich vertaalt in een staatssecretariaat in plaats van een ministerschap voor ontwikkelingssamenwerking en milieu. Riskanter dan de kritiek van de oppositie is het gemor in de eigen fractie, vooral over het schrappen van de minister van ontwikkelingssamenwerking - met ecologisch denken heeft het CDA minder op.

Het grootste experiment dat deze nieuwe premier met zichzelf en met zijn partij aangaat is de belofte van het dualisme. Balkenende wil het automatisme doorbreken dat coalitiefracties twee handen op een buik zijn met de regering. In een coalitie waarin nieuwkomer LPF nog een uiterst onzekere factor is zal het extra lastig zijn dat dualisme te bewerkstelligen. Maar wat Balkenende in zijn hoofd heeft gaat er niet zo makkelijk weer uit.

In zijn nieuwe functie als voorzitter van de ministerraad blijft Balkenende politiek leider van het CDA en de recente geschiedenis wijst uit dat die combinatie het dualisme makkelijk in de weg staat. Ook PvdA'er Kok was premier en partijleider, en dat is de PvdA lelijk opgebroken. Afstand nemen van het kabinet is immers meteen afstand nemen van de partijleider.

Adviseurs van Balkenende hebben hem vlak na de verkiezingen aangeraden fractievoorzitter te blijven en het premierschap over te laten aan een 'oude rot'. Voor dit jonge talent zou het leiden van een kabinet in het 'barre land' dat Nederland na de moord op Fortuyn is geworden, een veel te riskant avontuur zijn. Balkenende zelf twijfelde niet. Al aan de vooravond van de verkiezingen maakte hij duidelijk waar hij stond: ,,Als het CDA een goed resultaat neerzet, dan zegt dat iets over het vertrouwen in de partij. Dat hangt samen met het vertrouwen in de politiek leider. Dan zou het merkwaardig zijn om weg te lopen voor de verantwoordelijkheid.''

Balkenende won veertien zetels en hij heeft 'zijn verantwoordelijkheid genomen'. Inmiddels heeft het CDA een nieuwe fractievoorzitter. De fractie had de keuze tussen Maxime Verhagen en Clémence Ross. Verhagen won. Of dat ook kwam doordat Balkenende zich persoonlijk uitsprak voor Verhagen, is lastig te meten. Zeker is wel dat hij als premier die serieus werk wil maken van dualistische verhoudingen, persoonlijke bemoeienis met de fractie zoveel mogelijk achterwege moet laten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden