Ministelsel komt

De financiering van het VVD-verkiezingsprogramma was voor een groot deel gebouwd op de definitieve doodsteek voor de verzorgingsstaat, zoals we die nu nog kennen. Een verlaging van de normuitkering naar zestig procent van het minimumloon en het afschaffen van Ziektewet, WW en WAO.

Van verzorgingsstaat naar waarborgstaat had het hoofdstuk van het programma over de sociale zekerheid ook kunnen heten. De collectief georganiseerde solidariteit maakt daarin plaats voor een overheid die nog slechts een bodem in de markt legt. Een ministelsel, waarin de ideale liberale burger alle ruimte krijgt zijn eigen afwegingen te maken en het individuele geluk (hier in de vorm van zekerheid) na te streven.

Zo'n ministelsel zullen de onderhandelingen met D66 en de PvdA over een paarse coalitie niet opleveren. Maar, zoals Robin Linschoten - het liberale Kamerlid dat nauw betrokken is bij de onderhandelingen - al vlak na het begin van de onderhandelingen beweerde, op de langere termijn is invoering van een ministelsel onvermijdelijk. Het liberalisme heeft het tij zeker op dit punt mee. Solidariteit is uit, individuele afwegingen en marktwerking zijn in de mode.

Uit wat er zoal tot nu toe is uitgelekt over de paarse toekomst van de sociale zekerheid komt geen ministelsel naar voren. Maar een terugtrekkende beweging van de overheid als dekker van het inkomensdervingsrisico is evident.

De Ziektewet wordt afgeschaft en de verzekering wordt een zaak van werkgevers en werknemers. Ook van nabestaanden wordt in de toekomst verwacht, dat zij mondig genoeg zijn hun eigen afwegingen te maken en of zij het de moeite waard vinden de inkomensgevolgen van het wegvallen van een partner af te dekken middels een (private) verzekering.

Dat deze twee verzekeringen in aanmerking komen voor experimenten met een ministelsel was al duidelijk, toen staatssecretaris De Graaf namens het CDA nog de scepter over de sociale zekerheid zwaaide. In zijn politieke testament in 1986 pleitte hij al voor privatisering van de Ziektewet. De Graaf volgde zichzelf in dat jaar op als lid van het tweede kabinet-Lubbers, maar is er niet verder mee gegaan. Het wetsvoorstel voor een nieuwe nabestaandenwet van zijn hand bevatte al een bepaling dat na tien jaar bekeken zou moeten worden of de nabestaandenwetgeving niet helemaal geschrapt zou kunnen worden.

Maar ook de plannen rond WAO en WW wijzen op verdere stappen richting ministelsel. Nog niet zozeer wat betreft hoogte en duur van de uitkering, als wel wat betreft de voorwaarden waaronder toegang wordt verkregen tot de regelingen. Bij een extreem kort arbeidsverleden wordt in de WW de band met het laatst verdiende loon gewoon helemaal opgeheven. Zeventig procent van het minimumloon is al wat er rest. Ook in de WAO is een toepassing van het arbeidsverleden in discussie. De VVD wil de WAO pas toegankelijk maken, nadat iemand minimaal vijf jaar gewerkt heeft. De leerling-bouwvakker, die van de steiger valt en een dwarslaesie oploopt, heeft daar niet veel aan.

In beide gevallen wordt de werknemer dus bijna gedwongen aanvullende verzekeringen af te sluiten, individueel of via een bovenwettelijke afspraak in de CAO. Dat zal overigens voor het werkloosheidsrisico onmogelijk blijken, maar dat doet aan het principe niets af.

De totstandkoming van paars zal, als het allemaal doorgaat, een stap richting ministelsel betekenen. Vakbonden zullen in het arbeidsvoorwaardenoverleg een deel van de loonruimte voor reparatie moeten gebruiken, net als bij de eerdere WAO-ingreep van PvdA en CDA.

En als daarmee het volumeprobleem in de sociale zekerheid niet wordt opgelost, zal er ongetwijfeld een nieuwe stap komen. Linschoten kon wel eens gelijk krijgen: het ministelsel komt er, zij het sluipenderwijs en als consequentie van veel hap-snapbeleid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden