Miniserie brengt spectaculaire zaak-Menten weer tot leven

oorlogsmisdadiger | Een nieuw tv-drieluik vertelt het bijzondere verhaal van de jacht op Pieter Menten.

De zaak rond de welgestelde zakenman Pieter Menten hield in de tweede helft van de jaren zeventig Nederland in zijn greep. De affaire kende vele verrassende plotwendingen, waarbij journalist Hans Knoop vaak centraal stond. Omroep Max zendt vanavond het eerste deel uit van de drie delen tellende dramaserie over deze spraakmakende kwestie.

Het verhaal begon in 1976 met een paginagroot interview met kunsthandelaar Menten (1899-1987) in De Telegraaf, waarin hij de veiling van een deel van zijn kunstbezit aankondigde. Hans Knoop, destijds hoofdredacteur van weekblad Accent, kreeg daarop een tip uit Israël. Een journalist uit dat land beweerde dat Menten schuldig was aan massamoorden tijdens de Tweede Wereldoorlog, in Oost-Galicië, een gebied dat door grenswijzigingen nu in Oekraïne ligt.

Na publicatie van zijn eerste artikel in Accent, volgde het bewijsmateriaal 'met postzakken tegelijk', zoals Knoop dat later aanduidde. Met hulp van documenten en getuigenissen schreef hij aanvullende stukken en als gevolg daarvan kwam uit de Sovjet-Unie een ongekend aanbod. Hij kreeg toestemming naar Oost-Galicië af te reizen om daar aanwezig te zijn bij de opening van een massagraf in het dorp Podhorodce. Daar bleek dat de executies waren uitgevoerd in de tuin van Isaac Pistiner, een Joodse zakenman met wie Menten voor de oorlog nauwe contacten onderhield, maar daarna gebrouilleerd raakte. Volgens Knoop had Menten, die daar al enige jaren woonde en zich in 1941 aanmeldde bij de SS, zijn vijanden daar bijeengebracht en laten executeren.

Behalve Knoop zat ook journalist Wibo van de Linde van 'Tros Aktua' op de zaak. Het Openbaar Ministerie zag zich door die publiciteit gedwongen om in actie te komen. Uiteindelijk viel het besluit om de kunsthandelaar op maandag 15 november 1976 door een arrestatieteam van zijn bed te laten lichten. Maar bij de Blaricumse villa aangekomen bleek de vogel gevlogen. Hij had lucht gekregen van de op handen zijnde actie.

Twee dagen later moest minister van justitie Van Agt tekst en uitleg geven in de Kamer. Het werd een spektakelstuk van twaalf uur dat rechtstreeks op tv werd uitgezonden. Van Agt kreeg uit alle hoeken van de Kamer kritiek te verduren. De verontwaardiging was groot. Hoe kon Menten zijn getipt, waarom werd zijn huis niet in de gaten gehouden? Van Agt moest de antwoorden schuldig blijven.

Nog steeds is onduidelijk door wie precies Menten toen is getipt. Later werd duidelijk dat de leidinggevenden in deze kwestie het besluit tot arrestatie hadden genomen tijdens een vergadering in restaurant Jan Tabak in Bussum. Een etablissement waar uitgerekend Menten vaste gast was.

Na zijn vlucht gingen nationale en internationale opsporingsberichten de deur uit. Waar konden Menten en zijn vrouw zijn? Het antwoord kwam van... Hans Knoop. Zijn op dat moment al spectaculaire verhaal had hij verkocht aan de Duitse uitgever Stern voor een boek. Dat bedrijf waarschuwde alle correspondenten uit te zien naar Menten. Hun man in Zwitserland reageerde. Hij had Menten gezien in Uster, een plaatsje bij Zürich.

Diezelfde avond nog zat Knoop met Nederlandse politiemannen in het vliegtuig naar Zwitserland. Pas onderweg vertelde hij hun de details. Tot zijn spijt mocht Knoop niet mee naar boven in het hotel om bij de arrestatie aanwezig te zijn. Maar de foto met Knoop links van de lift en in de deuropening een ontluisterde Menten met gleufhoed, haalde de kranten in binnen- en buitenland.

In de jaren die volgden zou Menten, die alle beschuldigingen ontkende, een lange juridische strijd leveren bij een reeks van rechtbanken. Uiteindelijk kreeg hij tien jaar cel en een boete van 100.000 gulden. Tweederde van zijn straf zat hij uit. Toen hij in 1985 vrijkwam, was hij een lichamelijk wrak. Hij stierf twee jaar later.

De Zaak Menten, vanavond 20.25 uur, NPO2

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden