Minderheid in Mandela's regenboog

Omdat hun identiteit zo verbonden is aan de apartheid hebben veel Afrikaners een gevoel van schaamte, maar ze zijn ook nog niet af van hun superioriteitsgevoelens. Jacob Boersema promoveerde op hun culturele trauma.

Zou het waar zijn? Zullen Afrikaners na de dood van Mandela alsnog de rekening gepresenteerd krijgen voor de wreedheden van de apartheid? Wordt het bijltjesdag als 'het geweten van de natie' - en dan vooral van de zwarte meerderheid - wegvalt?

"Dat witte Zuid-Afrikanen een soort Apocalyps na Mandela's dood vrezen is grotendeels een cliché en overdreven", nuanceert socioloog Jacob Boersema, die voor zijn onlangs verschenen proefschrift zes jaar lang de psyche en identiteit van Afrikaners na de afschaffing van de apartheid onderzocht. "Maar deels is het al realiteit. Een radicale anti-witte beweging is er al in de vorm van Julius Malema."

De inmiddels verbannen ex-leider van de ANC Jeugdliga kwam vanaf 2011 volop in de aandacht toen hij bij bijeenkomsten het oude verzetslied Ayesaba Amagwala ('De lafaards zijn bang'), met de opruiende frase 'schiet de boer neer' aanhief. De boeren, dat zijn de witten, de Afrikaners. Die zich uiteraard bedreigd voelden. De controversiële 'Juju' eist, nu met zijn nieuwe partij Economic Freedom Fighters (EEF), nationalisering van de mijnen en wil dat de boerderijen van Afrikaners worden geconfisqueerd.

Malema en zijn achterban zijn niet de enigen die rekeningen te vereffenen hebben met de Afrikaners. Zelfs de goedlachse pretbisschop Desmond Tutu, die de Waarheids- en Verzoeningscommissie vlak na de apartheid leidde, "riep op tot een extra belasting voor de witten", vertelt Boersema. "Veel blanken hebben zich verrijkt tijdens de apartheid en zijn nog steeds het rijkst. Maar tegenwoordig is er ook een zwarte politieke elite die regelmatig van zelfverrijking wordt beticht. Door een dergelijke belasting aan één kleur te koppelen, wordt het stigma op Afrikaners versterkt."

Want nadat de euforie rond de eerste zwarte president, de bevrijde Nelson Mandela, en de andere grote gebaren van de hoopvolle jaren negentig verdampten, is Zuid-Afrika nog altijd sterk verdeeld langs kleur. Hoe gaan de Afrikaners om met het nieuwe Zuid-Afrika, waarin zij niet meer de machtigsten zijn?, vroeg Boersema zich af. Terwijl het Zuid-Afrikaanse systeem een politieke transitie doormaakte, moesten zij een morele transitie maken. Lukt dat? 'Afrikaner, nevertheless', vrij vertaald: 'Afrikaner, ondanks alles', luidt de mistroostige titel van Boersema's boek. Vat dat de gemoedstoestand van de Afrikaners anno 2013 samen?

"Nou, het betekent eigenlijk dat zij niet kunnen ontsnappen aan hun problematische identeit van Afrikaner-zijn. Maar je kunt niet meer zo makkelijk over één groep spreken. Vroeger waren de blanken voor de buitenwacht als homogene groep met één cultuur en nagenoeg dezelfde privileges aan te duiden. Sinds de afschaffing van apartheid, zijn de verschillen tussen Afrikaners blootgelegd." Boersema sprak met jong, oud, arm, rijk, man, vrouw, progressief en conservatief. Hij woonde in een rijke, voornamelijk blanke, ommuurde gemeenschap en interviewde zowel zeer rijke, blanke bestuursvoorzitters als vakbondsmannen. "Arme Afrikaners hebben een totaal andere beleving van het democratische Zuid-Afrika dan rijke Afrikaners."

Positieve discriminatie
Boersema vergeleek een eliteschool in Kaapstad, waar 75 procent blank is, met een gemengde school op de grens van een blanke middenklassebuurt en een arme kleurlingenbuurt. (zie kader) "De elitejongeren zijn veel enthousiaster over het nieuwe Zuid-Afrika. Ze spraken heel positief over diversiteit, terwijl hun wereld eigenlijk totaal wit is. Ze leken zich daar nauwelijks bewust van. Een mix van naïviteit, oprecht goede wil en ontkenning." Op de gemengde middenklasseschool, waar de witte kinderen een minderheid zijn, voelen de Afrikaners zich juist bedreigd in hun witte tradities, zoals rugby spelen of bepaalde liederen zingen. "Daar grijpt de Afrikanerjeugd uit onzekerheid juist weer terug naar hun Afrikaner verleden en zijn ze erg negatief over de zwarte Zuid-Afrikanen." Datzelfde verschil zag Boersema op de werkvloer. "De bovenklasse heeft veel privileges behouden en kan zich dus onttrekken aan de raciale integratie. Maar mannen uit de lagere middenklasse worstelen met hun nieuwe, zwarte collega's. Vooral in de voormalige publieke nutsbedrijven, jarenlang exclusief hun domein en hun bron van trots, zijn zwarten nu de meerderheid. Afrikanervrouwen gaan soepeler om met de veranderingen; hun identiteit is niet zo erg verweven met hun baan. Maar de mannen uit de lagere klassen voelen zich niet meer gewaardeerd; zij voelen een sterk verlies van status. De Afrikanervakbonden spelen op die gevoelens in door te benadrukken dat Afrikaners een bedreigde minderheid zijn. Daardoor lopen de contacten op de werkvloer nog stroever."

Ook een belangrijke reden waarom de door Mandela beoogde regenboognatie als 'politieke werkelijkheid' maar geen 'sociale werkelijkheid' wordt, is volgens Boersema dat de discussies nog te veel over het verleden gaan. De positieve discriminatie van zwarten in nutsbedrijven en semi-publieke bedrijven heet in het Afrikaans 'rechtstellende actie', een term die wijst op het rechtzetten van een misstand uit het verleden. Veel Afrikaners komen daartegen in verzet. Op de omslag van Boersema's boek (zie cover) staat een veelzeggende foto: jonge, werkzoekende Afrikaners met zwartgeverfde gezichten die protesteren tegen de 'rechtstellende actie'. Boersema: "Ze wilden daarmee zeggen: 'krijgen we zo wel een baan? De nadruk op kleur was toch juist afgeschaft?' Ook zij gebruiken dus de taal van vroeger om hun gelijk te halen. Maar die terminologie uit het verleden lost de problemen van nu niet op."

Zoals de "ommuurde wijken voor welgestelden blanken, die als paddestoelen uit de grond zijn geschoten" na de afschaffing van de apartheid. "Met dit fenomeen en de veiligheidsindustrie die er aan vast zit, is geen rekening gehouden in het nieuwe Zuid-Arika waarin iedereen gelijk moet worden behandeld. Want binnen de ommuurde wijken hebben de bewoners eigen regels gemaakt. De schoonmaaksters, tuinmannen en bewakers die elke dag met busjes aankomen in de ommuurde wijken, mogen bijvoorbeeld niet rondlopen buiten het terrein van hun werkgever. Hoe kun je dan zorgen dat zwart en wit met elkaar in contact komen, gedachten over elkaar bijstellen of vriendschappen aangaan?" Ook in het onderwijs heeft de realiteit het beleid in gehaald; blanke ouders haalden hun kinderen van scholen die vroeger gesegregeerd waren, maar in het nieuwe Zuid-Afrika weer gemengd. Eindstand: de scholen zijn nu weer gesegregeerd omdat alleen de zwarte leerlingen over zijn gebleven.

Anders gaan voelen
Afrikaners proberen zich wel aan te passen. "Bijna niemand slaat nog openlijk racistische taal uit bijvoorbeeld. Daar wordt erg op gelet. Maar dat is niet hetzelfde als anders denken en, nog belangrijker, vooral anders gaan voelen." In zijn analyse heeft Boersema veel nadruk gelegd op voelen, op emoties. De ook al zo treurige ondertitel van zijn boek luidt 'Stigma, schaamte en het sociologische en culturele trauma'. De overheersende emoties lijken van een nogal schizofreen karakter. Boersema: "Sommige rijke Afrikanervrouwen in ommuurde villawijken voelen zich schuldig over hun kunstmatige cocon van luxe, maar vinden hun omgeving tegelijkertijd een toonbeeld van orde en veiligheid voor Zuid-Afrika. Omdat hun identiteit zo verbonden is aan de apartheid hebben veel Afrikaners constant een gevoel van schaamte, maar ze zijn ook nog niet af van hun superioriteitsgevoelens." Vooral schaamte is volgens Boersema funest. "Dat is een emotie die om slachtofferschap draait - je zou het een daderstrauma kunnen noemen - en verandering of aanpassing in de weg staat."

Mandela was als president - slechts één termijn - volgens Boersema een 'meester in emoties'. "Hij wist als geen ander de Afrikaners uit te nodigen, verleiden haast, tot verandering en zelfreflectie. Hij wordt vaak als verzoener neergezet, maar dat is eigenlijk te vaag, te bijbels voor zijn briljante tactiek. Huidig president Jacob Zuma en zijn voorganger Thabo Mbeki, de directe opvolger van Mandela, hebben die gave niet. Zuma probeert de Afrikaners te erkennen als 'witte stam' binnen multi-etnisch Zuid-Afrika en akkoordjes te sluiten met conservatieve krachten, maar hij mist Mandela's kwaliteiten als emotiepoliticus. Niet zo verwonderlijk dus dat een deel van de Afrikaners opziet tegen het moment dat hij totaal wegvalt."

Regenboognatie
Witte Zuid-Afrikanen zijn een kleine minderheid in Zuid-Afrika, maar van alle minderheden de grootste; bijna tien procent. Ze zijn cultureel en taalkundig onder te verdelen in Afrikaners - die het op Nederlandse dialecten gebaseerde Afrikaans spreken - en afstammelingen van Britten en Ieren, die dus Engels spreken. Maar Afrikaners hebben een diverse achtergrond; van Nederlands, Noors, Pools tot Grieks en Italiaans.

Tachtig procent van de Zuid-Afrikaanse bevolking is als zwart aan te duiden. Maar ook zij verschillen in etniciteit en taal: Zulu, Xhosa, Basotho, Tswana en Swazi zijn maar een paar van de vele zwarte volkeren.

De gemengde kleurlingen - overigens in het Afrikaans net zo'n beladen term als 'neger' in het Nederlands en daarom steevast vervangen door het politiek correctere 'coloureds' - maken ruim acht procent van het geheel uit. Hun voorouders waren onder meer Portugees, Indonesisch, Mozambikaans, Malagassisch en Khoi San, de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika. De Indiërs, in de 19de eeuw als contracterbeiders naar Zuid-Afrika gekomen, Chinezen en Vietnamezen nemen dik twee procent van het bevolkingsaantal voor hun rekening.

Iedereen die niet wit is - dus ook de Chinezen - komt in aanmerking voor het na de apartheid ingestelde positieve discriminatieprogramma, dat de naam Broad Based Black Economic Empowerment (B-BBEE) draagt. Afrikaners spreken van 'rechtstellende actie'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden