Minder voor de armste landen

Medewerkers van een Chinees aannemersbedrijf passeren Congolese arbeiders in de Congolese hoofdstad Kinshasa. De Chinezen zijn betrokken bij de aanleg van een wegennet in Kinshasa. Beeld reuters
Medewerkers van een Chinees aannemersbedrijf passeren Congolese arbeiders in de Congolese hoofdstad Kinshasa. De Chinezen zijn betrokken bij de aanleg van een wegennet in Kinshasa.Beeld reuters

In 2000 besloten wereldleiders acht grote problemen op te lossen. Dit jaar lopen de Millenniumdoelen af. Wat is er bereikt? Deze keer Milleniumdoel 8: vorm een wereldwijd ontwikkelingspact.

Waarom dit doel?
Millenniumdoel 8 is een vreemde eend in de bijt. De eerste zeven doelen zijn concreet - ban honger uit, stuur ieder kind naar school - meetbaar en aan een deadline gebonden. Ze vertellen ontwikkelingslanden wat zij in 2015 dienen te bereiken.

Doel 8 reikt rijke landen instrumenten aan waarmee zíj het Millenniumproject tot een succes kunnen maken. Verhoog de ontwikkelingshulp, geef ontwikkelingslanden gelijke kansen op de wereldmarkt, verlicht hun schuldenlast. Maar ook: zorg met farmaceuten voor betaalbare medicijnen en met ICT-bedrijven voor meer mobieltjes en snel internet.

Streefcijfers en deadlines ontbreken, want donorlanden hechtten er in 2001 aan hun opties open te houden.

Dat hebben de VN geweten. Op de vorderingen van doel 1 tot en met 7 hebben we redelijk zicht, zei secretaris-generaal Ban Ki-moon halverwege de rit. "Het blijkt lastiger te bepalen of het wereldwijde ontwikkelingspact vorm krijgt." In 2007 zette hij er een 'Gap Task Force' op, vrij vertaald een speciale eenheid die de kloof moest dichten. Want, meldde Ban Ki-moon in het eerste jaarverslag van de kloofclub: 'Toezeggingen worden gebrekkig nagekomen.'

Is het gehaald?
Tussen 2000 en 2014 steeg het bedrag dat donorlanden besteedden aan hulp met 66 procent naar 135,2 miljard dollar. Hoe indrukwekkend ook, het is maar 0,29 procent van wat die landen jaarlijks verdienen. Slechts vijf van hen - Denemarken, Luxemburg, Noorwegen, Zweden en Groot-Brittannië - houden zich aan de VN-norm en geven 0,7 procent van het nationaal inkomen uit aan hulp. Nederland is sinds 2013 teruggegaan naar 0,6 procent.

En wie zijn de lievelingen van de donoren? China, India, Pakistan, maar niet de allerarmste landen, zoals de VN in doel 8 vragen. Sub-Sahara Afrika kreeg in recordjaar 2013 zelfs 4 procent minder hulp dan het jaar ervoor.

Om het succes van doel 8 enigszins te kunnen meten, hing de Gap Task Force zelf normen aan de vele vrijblijvende termen die erin staan. Een voorbeeld: een medicijn is niet 'betaalbaar' als de minstverdienende ambtenaar in een land meer dan een dag moet werken om zich een dertigdaagse kuur te kunnen veroorloven. Op basis van steekproeven van de Wereldgezondheidsorganisatie concludeert de Task Force dat veel behandelingen met die norm in de hand onbetaalbaar zijn. Maar wat is 'veel'?

Hoe nu verder?
Dat laten we ons niet nog eens gebeuren, moeten de opstellers van de Duurzame Ontwikkelingsdoelen hebben gedacht. In deze opvolgers van de Millenniumdoelen wordt het ontwikkelingspact (nu doel nummer 17) gevangen in maar liefst 19 subdoelen. Of eigenlijk nog meer want, schrijven de geestelijk vaders en moeders van de Duurzame Doelen, 'een nieuw wereldwijd partnership is de kern van ál onze aanbevelingen'

Zijn ze concreter? Soms. Zo stellen de VN nu een minimum aan de ontwikkelingshulp die naar de minst-ontwikkelde landen moet gaan, te weten 0,15 tot 0,2 van het inkomen van de rijke landen.

En om internetgebruik een zwieper te geven, vertrouwen de VN niet langer op een-tweetjes tussen overheden en ICT-bedrijven; er komt een technologiebank waar arme landen kennis vandaan kunnen halen.

Ook duikt er een punt op dat in 2000 de lijst niet haalde: help overheden in ontwikkelingslanden belastinggeld binnen te halen.

null Beeld Trouw. Bron: VN
Beeld Trouw. Bron: VN

En dan nu: 169 nieuwe ambities voor 2030
"De wereld heeft zich achter de Millenniumdoelen geschaard en dat heeft de meest succesvolle beweging tegen armoede in de geschiedenis voortgebracht. (...) Terugkijkend op de Millenniumdoelen en vooruitziend naar de komende vijftien jaar lijdt het geen twijfel dat we onze gedeelde verantwoordelijkheid zullen nakomen om armoede uit te bannen, niemand achter te laten en een wereld te scheppen waarin iedereen in waardigheid leeft."

Het zijn grote woorden waarmee de secretaris-generaal van de Verenigde Naties de overgang van de Millenniumdoelen naar de Duurzame Ontwikkelingsdoelen markeert.

Er ís aanzienlijk minder armoede in de wereld in 2015 dan er was in 2000. Er gaan meer kinderen naar school, er sterven minder kinderen en moeders, er zijn minder hiv-infecties en meer mensen hoeven maar een kraan open te draaien om water te hebben. En, niet in het minst, zowel de rijke Oeso-landen als nieuwe donorlanden als Saudi-Arabië en Turkije trekken meer geld uit voor ontwikkelingshulp.

Op die successen valt weinig af te dingen, maar zijn ze een-op-een op het conto van de Millenniumdoelen te schrijven? Er is geen controle-aarde, zonder VN en zonder doelen, die ons kan leren welke rol de vondst van delfstoffen in ontwikkelingslanden heeft gespeeld, van economische groei, van schuivende machtsverhoudingen in de wereld.

Want kijken we hier naar het succes van de Millenniumdoelen of misschien naar een neveneffect van de aanslagen op de New Yorkse Twin Towers door Al-Qaida? Ook die waren in 2001 - het jaar dat de Millenniumdoelen werden bezegeld - en hebben in sommige kringen (lees: de VS) wellicht meer gedaan om het besef te laten landen dat armoede bestreden dient te worden. Armoede geldt als dé voedingsbodem voor terrorisme.

Niet gehaald
Uitgaande van het goede - de wereldgemeenschap werd gedreven door ambitie, niet door angst - dan nog passen er geen ronkende woorden bij de Millenniumdoelen. Ze zijn namelijk niet gehaald.

Is dat een diskwalificatie? Misschien niet. Met de doelen hebben de VN het optimisme gevangen dat de aanvang van een nieuw millennium met zich meebrengt: vanaf nu wordt alles beter. De taal is simpel, aan ieder doel hangt een kleurig icoontje; de acht Millenniumdoelen gaven de wereld iets overzichtelijks om na te streven. En dat is ook een kwaliteit.

En het is meteen het probleem van de opvolgers van de Millenniumdoelen. Sinds de Indonesische president Yudhoyono, de Britse premier Cameron en de Liberiaanse president Sirleaf in 2013 met een voorstel voor 12 nieuwe doelen kwamen, zijn de Duurzame Ontwikkelingsdoelen uitgedijd tot 17 hoofd- en 169 subdoelen, te bereiken in 2030. Extreme honger moet helemaal zijn uitgebannen, maar de VN willen ook ecosystemen beschermen, de strijd aangaan met (de gevolgen van) klimaatverandering, duurzame consumptie bevorderen en zorgen voor veilige steden. Onder andere.

Voor de een is dit 'gebrek aan discipline' een potentiële bedreiging voor het succes van de nieuwe doelen. Er spreekt een beheerszucht uit en de illusie dat de wereld maakbaar is. Voedselverspilling halveren? Helemaal voor. Maar hoe willen de VN dat doen? Bouwen ze het mislukken van de nieuwe doelen niet in, door zo gedetailleerd te zijn?

De ander vindt dat de VN het aan hun stand verplicht zijn om meer te ambiëren dan alleen even het klusje afmaken dat ze met de Millenniumdoelen zijn begonnen. De Duurzame Ontwikkelingsdoelen richten zich niet alleen op ontwikkeling, ze voegen het keren van klimaatverandering toe. En ze gelden nadrukkelijk voor de hele wereld, arm én rijk. Dat je dat niet vangt in acht hapklare brokjes, het zij zo.

Steentjes verschuiven
"Er zijn meer Duurzame Ontwikkelingsdoelen dan Millenniumdoelen en ze zijn gedetailleerder. Dat kan de schijn van maakbaarheid wekken, maar ja, je wilt de resultaten toch ook kunnen meten", zegt minister Lilianne Ploumen van buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking.

Nederland heeft zich actief met de onderhandelingen over de nieuwe doelen bemoeid, aldus Ploumen. "Je ziet dat in de gesprekken de oude posities van arm versus rijk en Noord versus Zuid verschuiven. Nederland sprak lang vooral met gelijkgezinde, westerse landen, met name over vrouwenrechten. Niet verkeerd, maar je verschuift er geen steentjes mee. Nu kijken we waarin we samen kunnen optrekken met Pakistan of het Vaticaan. In de strijd tegen geweld tegen vrouwen bijvoorbeeld. Er zijn Afrikaanse landen die zeggen dat vrouwenrechten een westerse uitvinding zijn. Maar geen meisje wil besneden worden en ieder meisje wil naar school."

"We spreken daarover en soms komen we tot elkaar. Soms ook niet.

Toen ik een meisje was wilde ik later naar de missie. Nu zijn we zover dat ik, als het meezit, meemaak dat extreme armoede is uitgeroeid. Dat vind ik heel bijzonder."

Waar zijn de Bono's van de wereld nu?
Het filmpje staat nog op YouTube: Bono, hippe bril, gouden ringetjes in zijn oren, zwarte kleren. Met die stem van hem, die niet alleen goed klinkt als hij zingt, zegt hij: "Je kúnt geen ziekenhuizen en scholen bouwen, of geld uittrekken om je bevolking te onderwijzen of in te enten, terwijl die (adempauze) schúldenlast om je nek hangt." Zijn boodschap, die nog iets verder gaat dan Millenniumdoel 8: laat het rijke Westen Afrika zijn schulden kwijtschelden.

De Ierse zanger kreeg zijn zin. Midden jaren negentig was het gemiddelde Afrikaanse land zijn geldschieters meer schuldig dan het in een jaar verdiende, blogt Marcelo Guigale van de Wereldbank opThe Huffington Post. Sinds 2000 zijn de schulden van dertig Afrikaanse landen bijna volledig weggestreept.

Ruim 100 miljard dollar kostte dat, dus is de vraag: heeft het zin gehad?

Ja, zegt Guigale, en er is zelfs een bonus. Voorwaarde voor kwijtschelding was een plan om de armoede te verminderen. Wat landen niet kwijt waren aan afbetalingen, moest naar gezondheidszorg, scholing en voedselprogramma's. 'Met vele ogen op hen gericht', schrijft Guigale, hebben regeringen dat gedaan.

Maar nu? Menig Afrikaans land verkoopt staatsobligaties aan investeerders, sluit ingewikkelde contracten voor delfstofwinning met buitenlandse bedrijven. Waar zijn de Bono's van de wereld nu? Mobiliseren die hun fans om af te dwingen dat Afrikaanse ambtenaren training krijgen in leenstrategieën, accounting, auditing? "Het managen van schulden heeft geen glamour. Helaas, want dat heeft het continent dringend nodig", zegt Guigale.

8 Millenniumdoelen
In 2000, 'bij het gloren van een nieuw millennium', ondertekenden 189 staathoofden in New York de Millennium Declaratie van de Verenigde Naties. Om te voorkomen dat de hoopvolle vergezichten in dat document in woorden gevangen bleven, zijn er in 2001 acht Millenniumdoelen uit gedestilleerd, te bereiken in 2015:

1. Roei extreme armoede en honger uit
2. Bied ieder kind lager onderwijs
3. Bevorder seksegelijkheid en maak vrouwen mondiger
4. Breng kindersterfte omlaag
5. Verbeter de gezondheid van moeders
6. Bestrijd hiv/aids, malaria en andere ziektes
7. Zorg voor een duurzaam leefmilieu
8. Vorm een wereldwijd ontwikkelingspact

Nu is het 2015; tijd om de balans op te maken en vooruit te zien. Want in september stellen de VN hun doelen voor 2030 vast. Het slot van een serie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden