Column

Minder Poetin, meer Sacharov. Dat heeft Rusland nodig.

Poetin begeleidt een kraanvogel. Beeld epa
Poetin begeleidt een kraanvogel.Beeld epa

STEVO AKKERMAN Terwijl de Moskouse boekhandels grossieren in publicaties die Stalin vergoelijken of zelfs verheerlijken, valt de Russische politie binnen bij Memorial, de groep die in 1987, ten tijde van Gorbatsjov, werd opgericht om het stalinistische verleden van de Sovjet-Unie te boekstaven.

Ik denk niet dat de neergang van Rusland treffender geïllustreerd had kunnen worden. Dat de Russische afdelingen van organisaties als Human Rights Watch en Amnesty International werden aangepakt was al heel ontmoedigend, maar als zelfs Memorial eraan moet geloven, zou je het liefst in tranen uitbarsten. Of een fles wodka achterover slaan.

President Poetin voert een campagne tegen zijn eigen volk, of althans tegen het democratisch denkende deel daarvan, door alles wat naar burgerrechten riekt verdacht te maken. Milieubewegingen, niet-erkende kerken, mensenrechtenorganisaties, homogroepen, democratiseringsinitiatieven, oppositiepartijen, ze worden allemaal bestempeld als 'on-Russisch en antipatriottisch'. Krijgen ze steun van over de grens, dan moeten ze zich officieel registreren als 'buitenlandse agent'. Dan weet de gewone Rus genoeg.

Dat Poetin op deze manier de democratie weet te reduceren tot een mechanisme om de macht stevig in handen te houden, zegt niet alleen iets over zijn autocratische behendigheid, maar ook iets over de gewonde Russische identiteit. Konden de landen van Midden-Europa na 1989 teruggrijpen op min of meer democratische tradities van voor het communisme, de geschiedenis van Rusland had niets anders te bieden dan dictatuur.

De gekrenkte trots van wijlen de Sovjet-Unie kon niet hersteld worden door te wijzen op een glorieus verleden - en toch was dat nodig: een nationaal verhaal om in te geloven, desnoods een beetje aangedikt. Poetin leverde dat verhaal. Onder zijn regie kon Stalin zijn plaats weer innemen als de man die Hitler versloeg, en werden de tien tot twintig miljoen Russen die onder zijn bewind de dood vonden tussen haken gezet.

Het Sovjet-tijdperk kreeg een poetsbeurt, het Sovjet-volkslied een remix en de natie werd aangemoedigd haar voortreffelijke eigenheid te bewaren.

Een land met zo'n opgepompte identiteit kan de kritiek van nestbevuilers niet verdragen, en ook niet begrijpen. Wie het eigen falen voor het voetlicht brengt, moet wel een pion van vijandelijke machten zijn. Deze reflex, waar Poetin dankbaar gebruik van maakt, heeft oude papieren in Rusland.

In de negentiende eeuw werd het land verscheurd tussen 'zapadniki' en 'slavofielen', strijdend over de vraag of de Rus zich thuis kon voelen in het Europese denken of dat hij zich moest koesteren in zijn Slavische ziel. De twintigste eeuw kende heel andere strijdpunten, maar het was wel weer Oost tegen West, en ook nu begrepen de autoriteiten eigenlijk niet wat de kritische dwarsliggers dreef.

Zo blijkt uit de KGB-archieven dat de communisten zich geen enkele voorstelling konden maken van de motieven van iemand als Andrej Sacharov. Dat deze indrukwekkende dissident handelde uit individuele morele overtuiging, kwam niet in hen op: ze bleven zoeken naar het buitenlandse complot waarvan hij deel zou uitmaken. Precies Poetin, die zijn loopbaan dan ook bij de KGB begon.

In 1971 schreef Sacharov een brief aan toenmalig partijleider Brezjnev. Wat hij daarin zei over de Sovjet-Unie klinkt akelig actueel: "Onze samenleving is geïnfecteerd door apathie, hypocrisie, kleinburgerlijk egoisme en verborgen wreedheid. De hoogste regionen houden angstvallig vast aan hun privileges en zijn volslagen onverschillig voor de mensenrechten, de veiligheid en de toekomst van de mensheid".

Kom op, Rusland, geef ons meer Sacharov. En minder Poetin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden