Opinie

Minder macht en meer empathie in rechtspraak

©Thinkstock Beeld
©Thinkstock

Aan bestuurders en aan de rechtspraak is de afgelopen jaren vaak verweten dat ze teveel rekening houden met maatschappelijke omstandigheden, maar in werkelijkheid is er iets anders aan de hand.

Ze zouden dat juist meer en wetenschappelijk beter gefundeerd moeten doen. Dit is temeer van belang omdat elke ingrijpende maatschappelijke verandering, dus ook de migratie naar West-Europa vanuit een relatief snelle opeenvolging van herkomstlanden aanleiding vormt tot een veranderde toepassing van het recht.

In Nederland hebben velen door de stedelijke dynamiek die een aantrekking was voor arbeidsmigranten hun vleugels kunnen uitslaan met succesvolle studies, carrières en ondernemerschap, soms ook over de grenzen heen, of hebben zij minstens een groeiende welvaart ervaren. Dat gold echter niet voor iedereen. Te denken valt aan de mensen die in regio's wonen waar men vergrijsde of vertrok, en aan degenen die in de achterstandswijken bleven wonen die de Nederlandse arrival cities voor nieuwkomers werden.

Soms wordt deze ontwikkeling van de Nederlandse samenleving geduid als een verlies aan 'eigen identiteit', waartegen bescherming zou moeten worden geboden door afgrenzing ten opzichte van de buitenwereld en versterking van een 'Leitkultur'. Het gevolg daarvan zal zijn dat de samenleving wordt doorkliefd. Diegenen die niet in de groeidynamiek zijn opgenomen - of ze nu behoren tot de nieuwkomers, dan wel mensen die hun oude ankerpunten missen - moeten juist op weg worden geholpen om kansen aan te grijpen. In feite zijn er kansen te over, cultureel en economisch, juist door de verscheidenheid.

Pogingen tot harde bestraffing zullen averechts werken
Risico's - zoals de schade en spanningen die worden veroorzaakt door de criminele hyperactiviteit van groepen jongeren - moeten worden bestreden door rekening te houden met psychologische en culturele factoren in hun gedrag. Denk aan onvoldoende onderkende psychosociale stoornissen, aan de straatcultuur met verwacht machogedrag, de afwezigheid van de vaderfiguur in veel Antilliaanse gezinnen en een misvormde verhouding tot de andere sekse bij sommige Marokkaans-Nederlandse jongens. Bij dit alles past bij uitstek de wijze om zowel in het recht als bestuurlijk in een op persoonlijke factoren toegesneden recht doen. Pogingen tot een standaardisatie van een "harde" bestraffing zullen juist averechts werken.

Recht en politiek zijn in een verhard en irrationeel maatschappelijk klimaat kwetsbaar. Wanneer doelstellingen van afgrenzing en uitsluiting de overhand krijgen, experimenten in kunst en cultuur moeten wijken voor gevestigde vormen, en zowel buitenlandse kenniswerkers als de verfoeide 'kansarme immigranten' op een gesloten Nederlands zelfbeeld stuiten, dreigt het risico van een valse illusie: het drama van een monoculturele samenleving, die de boot mist in de internationalisering van economie, wetenschap en cultuur.

De terugval op oude voorstellingen van een strikt toe te passen houvast verschaffende regulering lijkt een verklaarbare reactie op onzekerheid. Het is echter de verkeerde richting van werken. De door inzichten uit verschillende disciplines en empathie gevoede rechtstoepassing moet juist verder worden ontwikkeld. Wat nodig is, is interdisciplinair onderzoek in de geest van het rapport 'Justitie = Sociale Cohesie' (in 2009 door het Ministerie van Justitie gepubliceerd). Er is niet teveel openheid en begrip voor ontwikkelingen in onze leefwereld; eerder - ondanks alle positieve ontwikkelingen - een tekort daaraan, juist waar het gaat om aard en omvang van de dynamiek in onze open samenleving. Dit verklaart veel van de wrevel over de "gevestigde instituties".

Goede wetten nemen de eigen verantwoordelijkheid niet weg

Daarom is het hoog nodig de openheid in ons denken over recht en beleid te herbronnen aan de hand van een dynamisch begrip van onze samenleving. Allereerst staan wetgeving en rechtspleging daarbij voor de taak de ruimtelijke en economische expansie te reguleren, en daarbij de maatschappelijke orde, voor alle mensen te waarborgen.

Ten tweede stelt de steeds verder verstedelijkende wereld hoge eisen aan de wetgeving en rechtspleging als het gaat om de nu in een steeds meer mondiale context geldende verhoudingen tot de natuurlijke omgeving en hulpbronnen. De onmiddellijke behoeftebevrediging door een met harde hand exploiterend kapitalisme moet plaats maken voor sociaal-ecologisch ondernemerschap, die niet mogelijk zal zijn zonder wetgeving en rechtshandhaving.

Tot slot vergt het samenleven van mensen in het licht hiervan meer dan het standaardiseren van gedrag via mechanisch toegepaste regels. In een wereld met zoveel grensoverschrijdende verbindingen moet het recht juist de sociale cohesie bevorderen tussen mensen wier leefwijzen en levensplan ongelijksoortig zijn. Daarbij moeten de rechten en de waardigheid van mensen, ook in een kwetsbare positie, worden beschermd. Goede wetten nemen de eigen verantwoordelijkheid van de rechtsgenoten niet weg. Ze bouwen voort op het vermogen van bestuur en rechtspraak om te waken over de rechtvaardigheid in de toepassing. Dat vereist kennis van zaken omtrent mens en samenleving, en een houding van respect ten opzichte van de eigenheid van ieder mens.

Ernst Hirsch Ballin is hoogleraar Nederlands en Europees constitutioneel recht, Tilburg University. Dit is een ingekorte versie van de toespraak bij de opening van het academisch jaar van Tilburg University op 5 september 2011.

Dit artikel verscheen eerder op Sociale Vraagstukken

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden