Minder boeken, nieuw elan

Bibliotheken in kleine woonkernen hebben geen bestaansrecht, klinkt het vaak. Zeker is dat ze met minder geld toe moeten. Hoe doen ze dat? Drie varianten.

De bevriende bibliotheek

Weet je waar ik de dorpsbibliotheek wel mee vergelijk", zegt Aletty Braun van de Vrienden van de Bieb Heeze. "Met V&D. Dat wás er gewoon. Je mist het pas als het er niet meer is."

Dat had niet veel gescheeld voor de bibliotheek van Heeze, een welvarend dorp met zo'n 10.000 inwoners bij Eindhoven. Bijna was het einde verhaal toen de gemeente in 2014 de subsidie zodanig verlaagde dat de bibliotheek in het dorpshuis zou moeten sluiten. Enkele burgers pikten het niet en richtten de stichting Vrienden van de Bieb op. Boekenfanaat Annemie van Asten: "Ik dacht: dat kan toch niet, ik ga naar de wethouder."

Nu zit ze met de andere vrienden van de bieb aan tafel in dorpshuis 't Perron, waar minstens zo druk wordt gebiljart als dat er boeken worden geleend. Er zit ook een fanfare, het toneel, maatschappelijk werk, en - niet onbelangrijk - de Katholieke Bond voor Ouderen houdt er kantoor. "Eén gebouw waar van alles gebeurt, is goed voor de aanloop en de zichtbaarheid van de bibliotheek", zegt Kees Smedema.

De 'vrienden van de bieb' heeft wel het aanbod van boeken en diensten flink zien slinken. Zo staat er wel érg weinig volwassen literatuur in deze ruimte, die meestal onbemand is. Een onvermijdelijk gevolg van het gesnoeide budget. "En weinig aanbod leidt tot een neerwaartse spiraal", merkt Braun.

Het aantal leden en het aantal uitleningen loopt ook hier terug, geheel volgens de landelijke trend. Toch turfde de leeszaal in 2014 nog altijd 38.000 bezoeken, van de 2300 leden die samen 84.000 boeken leenden. Maar het zal er niet meer op geworden zijn, erkennen 'de vrienden van'. Ze vrezen dat de gemeente op een dag zegt: zie je wel, de mensen willen de bibliotheek niet. De gemeenteraad nam al moties aan om verder te bezuinigen."

Terwijl er wel degelijk behoefte is aan een bibliotheek, vindt het gezelschap. "Maar dan moet er wel nieuw elan komen", stelt Smedema, die verwijst naar de nieuwe bibliotheekwet, waarin de bieb een informatiecentrum moet zijn. Deze week organiseren de vrienden een symposium over de toekomst van kleine bibliotheken. Job Cohen is voorzitter.

De vestiging en het personeel in Heeze horen nu nog 'gewoon' bij de reguliere openbare bibliotheek De Kempen, die een overeenkomst met de gemeente heeft tot en met 2017. Wat er daarna gebeurt en met hoeveel budget wordt nog spannend. Zeker is wel dat de vrienden van de bieb een serieuze gesprekspartner zijn. Smedema: "Inmiddels worden we omarmd door alle partijen en betrekt de gemeente ons bij de plannen. Maar wij blijven onafhankelijk, wij willen geen verlengstuk zijn."

De commerciële bibliotheek

Zo op het oog is er niks bijzonders aan de bibliotheek van Monnickendam (10.000 inwoners). Er staan rekken met boeken en er komen mensen binnen om ze te lenen of terug te brengen. Toch wordt deze vestiging, een beetje verscholen achter een winkelcentrum, gerund door een commerciële partij, Karmac. Die sprong in het gat toen de gemeente de subsidie voor de bibliotheek inkromp van 355.000 euro naar 180.000 euro. "De reguliere bibliotheek Waterland zei het voor dat bedrag niet te kunnen doen, waarop de gemeente de overeenkomst opzegde om op zoek te gaan naar een andere partij. Dat werden wij", vertelt Theo Doreleijers, algemeen manager van Karmac Bibliotheek Services.

De vraag is natuurlijk: waarom kan Karmac het voor minder geld wél? Doreleijers: "Wij stemmen onze diensten puur af op de vraag van de gemeente. Verder hebben wij lage overheadkosten en werken wij met gewone boekhandelboeken, die bij ons een hogere omloopsnelheid hebben. In de reguliere bibliotheek moet een boek wel tien jaar mee en zijn ze zo gemaakt dat ze desnoods twintig jaar meegaan, wat duurder is."

Daarnaast is Karmac niet aangesloten bij het landelijk systeem van leenverkeer; de leden kunnen geen boeken lenen van andere vestigingen. Doreleijers: "Wij schaffen boeken gewoon aan als er vraag naar is, dat is veel goedkoper. Ook stellen wij minder eisen aan de kasten en de vloerbedekking en andere franje." De openingstijden zijn ruim. In Monnickendam is de hoop nu gevestigd op de komst van een brede school. "Als die komt, kunnen we vroeger open en later sluiten."

Natuurlijk, ook manager Doreleijers vindt het prachtig, een bibliotheek als de OBA in Amsterdam of die in Birmingham, van architecte Francine Houben. "Fantastisch, hoor, zo'n gebouw met allerlei extra's. Maar laatst vroeg de bibliotheek van Birmingham of de inwoners van de stad alsjeblieft boeken wilden schenken omdat er geen geld meer is."

Blijf daarom bij informatievoorziening, stelt Doreleijers, die ook kritiek krijgt op zijn bedrijf. Karmac zou zich bijvoorbeeld te veel tot de uitleenfunctie van de bibliotheek beperken. Doreleijers zegt daarop: "Wij kunnen en willen best meer doen, maar dat meer moet wel betaald worden. Wij doen met het beschikbare budget wat gevraagd wordt. Waarom een kaas-en wijnproefavond van subsidie?"

Een commerciële partij is op een traditioneel overheidsterrein als de bieb al snel 'verdacht'. De angst voor een nietsontziende winstmachine is volgens Doreleijers ongegrond: "Ik kan je wel vertellen dat we geen winst maken. Daarvoor zijn we nog te klein." Karmac exploiteert nu vijf vestigingen en twee bibliobussen. Dat moeten er geleidelijk aan meer worden, al merkt Doreleijers al wel dat traditionele bibliotheken die gekort worden zich niet zo snel meer terugtrekken: "Als Karmac in beeld komt is er ineens wél van alles mogelijk."

De vrijwillige bibliotheek

Ze krijgen geen subsidie en ze zijn geen 'servicepunt' van een openbare bibliotheek. Nee, vrijwilligersbibliotheek 'Boekendonck' in het Brabantse Prinsenbeek (11.000 inwoners) doet het volledig op eigen kracht. "We hebben alles zelf opgezet en draaien sinds oktober", vertelt vrijwilligster Lucie Rijsdijk. Zij en de anderen kwamen in beweging toen bekend werd dat de reguliere bibliotheek eind van dit jaar gaat sluiten. Dat mocht Prinsenbeek toch niet overkomen, vonden ze. Rijsdijk: "Wij horen weliswaar officieel bij Breda maar wij voelen ons een dorp. De bibliotheek is hier echt een ontmoetingscentrum. Als dat wegvalt verdwijnt ook het dorp."

In zorgcentrum Hagedonk vonden Rijsdijk en de twaalf andere vrijwilligers een geschikte locatie voor een bibliotheek. De kosten voor huur en elektra neemt Hagedonk op zich en alle boeken die er staan zijn gedoneerd. "Zo helpen we elkaar. Na een oproep kwamen ongelooflijk veel enthousiaste mensen spontaan boeken brengen", zegt Rijsdijk. Is zij niet bang dat al dat enthousiasme tempert, zoals zo vaak bij aanvankelijk zo veelbelovende vrijwilligersprojecten? Rijsdijk: "Ik kan moeilijk zeggen: Dat gebeurt ons niet. Wij merken wel dat er nog heel veel mensen van boeken houden. Maar wij moeten ons wel steeds laten zien en allerlei dingen organiseren, voor bijvoorbeeld het kinderdagverblijf, om ook die bij de bieb te betrekken." De vrijwilligers houd je volgens haar gemotiveerd om te zorgen 'dat iedereen kan doen wat ie leuk vindt'. De gewone bibliotheek sluit pas eind 2016, zegt ze. "Dus we hebben een tijdje om te oefenen."

De discussie: boeken uitlenen of een informatiecentrum zijn?

Frank Huysmans, bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap bij de Universiteit van Amsterdam.

"Deze drie voorbeelden laten zien dat de bibliotheek nog niet gemist kan worden. Waar bezuinigingen leiden tot sluiting van vestigingen komen mensen, en vaak kinderen, in het geweer. Lezen van papier gaat voor velen boven het lezen van een scherm. In voorloperlanden als de VS en in Groot-Brittannië stabiliseert het marktaandeel van e-books rond 30 procent. Dus zeven van de tien verkochte boeken zijn gedrukte boeken en dat lijkt zo te blijven. Bij ons zijn het er ruim negen van de tien. Maar het gaat allang niet meer alleen om boeken. In bibliotheken kan iedereen terecht met informatievragen. Bijvoorbeeld als je wilt weten welke informatiebronnen op het web betrouwbaar zijn en hoe je dat kunt beoordelen. Daarom moet er goed opgeleid, professioneel personeel zijn. In een informatiesamenleving met tien procent laaggeletterden is bezuinigen op bibliotheken vragen om sociale problemen, die dan weer met veel meer geld moeten worden opgelost."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden