Millenniumbug kreeg terecht veel aandacht

De angst voor de millenniumbug was vanuit de chaostheorie gezien, volkomen terecht. Volgens die wiskundige theorie kunnen kleine onnauwkeurigheden grote gevolgen hebben. Dat geldt ook voor computers, en zeker voor computers die in netwerken samenwerken.

Het is werkelijk verbazingwekkend. Een nieuw millennium is nog maar amper begonnen, de spanning rond alles wat maar met computers te maken had is nog maar amper verdwenen of men is al weer bezig met hoeveel het gekost heeft en wat het heeft opgeleverd. Het meest verbazingwekkende is dat de indruk gewekt wordt alsof de mensen die de millenniumbug moesten aanpakken, dit beestje schromelijk hebben overschat.

Twee jaar geleden had ik nog amper gehoord van 'chaostheorie'. Een aantal jaren daarvoor was de bestseller van James Gleick 'Chaos: the Making of a New Science', waarin met veel flair de geschiedenis van het chaos-onderzoek werd beschreven. Maar hoewel in Amerika boek na boek over chaostheorie verscheen (zelfs het boek en de verfilming van 'Jurassic Park' zijn erop gebaseerd), bleef Nederland vrij lauw. Zelfs nu ik bezig ben met een promotieonderzoek over chaos en theologie, kijken veel mensen me nog glazig aan wanneer ik het woordje 'chaos' in de mond neem. Behalve soms, wanneer ik het cliché van Lorenz' beroemde vlinder-metafoor weer eens uit de kast haal.

Chaostheorie is de populaire benaming van een tak van de wiskunde die zich bezighoudt met zogenaamde nonlineaire dynamische systemen. Er zijn in de wiskunde namelijk systemen waaraan een betrekkelijk simpele formule ten grondslag ligt, maar waar al na een aantal rekenstapjes de uitkomst een willekeurige rij cijfers wordt, zonder enige ordening of regelmaat. Sterker nog: na nog een aantal rekenstapjes kun je niet eens meer nagaan hoe je begonnen bent. Men zegt dan dat de dynamica van die systemen 'onvoorspelbaar' is, hoewel de formule betrekkelijk eenvoudig is. Om kort te gaan: door de vreemde dynamica van dergelijke systemen kan een kleine onnauwkeurigheid (bijvoorbeeld een afronding) in de eerste berekening onvoorspelbare gevolgen hebben.

En hier is de metafoor van de vlinder van de weerkundige Edward Lorenz op van toepassing. Aan ons weer lijkt namelijk ook een dergelijke chaotische dynamica ten grondslag te liggen; daarom is het weer slechts voor een periode van enkele dagen te voorspellen. Kleine fluctuaties in het systeem kunnen dan door een kettingreactie enorme gevolgen hebben. Of in de woorden van Edward Lorenz: een vleugelslag van een vlinder in Brazilië kan een tornado in Texas veroorzaken. Maar wat heeft dit nu met de millenniumbug te maken?

Dat kleine oorzaken enorme gevolgen kunnen hebben, was allang bekend, vooral bij programmeurs. De grondleggers van de moderne chaostheorie waren trouwens voor het merendeel computerfanaten, aangezien de berekeningen zo ingewikkeld waren dat ze alleen met behulp van computers konden worden uitgevoerd. En diezelfde computerfanaten waarschuwden voor de millenniumbug. Computers werken immers zelden alleen; ze zijn vaak met meerdere computers verbonden tot een netwerk. Nu is het allang niet meer zo dat netwerken uit drie tot vier computers bestaan; vaak zijn het onoverzichtelijke, taaie spinnewebben van vele computers die netwerkbeheerders grijze haren bezorgen. Er gaat immers vaak iets mis met een computer, met als gevolg dat het hele netwerk plat gaat. Hoe groter een netwerk van verschillende onderdelen, hoe onoverzichtelijker de situatie. En als er dan wat fout gaat, zijn de gevolgen meestal binnen enkele seconden in het hele systeem duidelijk voelbaar; dat is de dynamica van chaotische systemen. Dit is onder andere ook de oorzaak van de vele vertragingen in het Nederlandse treinverkeer, maar ook van ongeregeldheden bij een voetbalwedstrijd, of van de twee verwoestende stormen in de kerstweek in Frankrijk. Het gaat hier om systemen die als het ware een eigen leven gaan leiden.

Een netwerkprobleem hoeft maar veroorzaakt te worden door één computer. Maar stel je nu eens voor dat miljoenen computers op wereldwijde schaal aan elkaar gekoppeld zitten (zoals het geval is met het Internet). En stel dan dat er één computer uitvalt. Wat zouden de gevolgen zijn? Niemand weet het, maar iemand met een beetje kennis van chaostheorie weet dat je op moet passen, want slechts één computer kan een meltdown in een kernreactor veroorzaken, of kernraketten wereldwijd op scherp stellen, of stroomuitval veroorzaken. En wat zouden al die gebeurtenissen op hun beurt tot gevolg hebben gehad?

Als het werkelijk mis was gegaan op 1 januari 2000, dan hadden mensen gezegd dat er te weinig was gedaan om de millenniumbug te voorkomen. Nu er (nog) niets gebeurd is, gaan er stemmen op dat er teveel aandacht en geld aan is gespendeerd. Maar iemand met een beetje verstand van zaken beseft dat het risico te groot was. Het klinkt gechargeerd, maar het is waar: de toekomst van de mensheid stond in dit geval op het spel. Door onze afhankelijkheid van computers en de overmatige aanwezigheid van computerchips in de meest onbenullige instrumenten, ligt de chaos altijd op de loer. Sommige systemen zullen wellicht in de loop van dit jaar nog foutmeldingen geven; we zullen zien.

Drs. T.A. Smedes is verbonden aan de Faculteit der Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen, en is bezig met een promotieonderzoek omtrent chaostheorie, zelforganiserende systemen en theologie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden