Analyse

Milieudefensie tast juridische grenzen af

Milieudefensie wil schone lucht, want dat is een mensenrecht, vinden ze. Beeld anp
Milieudefensie wil schone lucht, want dat is een mensenrecht, vinden ze.Beeld anp

Gezonde lucht, is dat een mensenrecht? Ja, zegt Milieudefensie in een rechtszaak tegen de staat.

Onno Havermans

Gerede kans dat Milieudefensie de rechtszaak tegen de staat - waarin de organisatie eist dat de overheid zorgt voor schone lucht - gaat winnen, zeggen deskundigen. De overheid komt haar afspraken over het terugdringen van luchtvervuiling niet na en wordt daar terecht op aangesproken. Het gaat immers om de gezondheid van haar burgers. Maar is dit wel een zaak die draait om de mensenrechten?

Voor Geert Jan Knoops, als hoogleraar en advocaat gespecialiseerd in mensenrechten, is het zonneklaar: de door Urgenda gewonnen klimaatzaak maakt duidelijk dat ook burgers rechten kunnen ontlenen aan internationale klimaatverdragen. De Nederlandse staat betoogde dat die verdragen alleen voor staten onderling gelden, maar de Haagse rechtbank wees dat argument een jaar geleden af en oordeelde dat Nederland meer moet doen om zijn klimaatdoelen te halen.

"Op grond van deze redenering kunnen burgers ook een juridisch beroep doen op bijvoorbeeld Europese regelgeving inzake luchtverontreiniging", stelt Knoops. Urgenda zette een trend, al kan de staat later dit jaar in hoger beroep alsnog gelijk krijgen.

Milieudefensie had het zichzelf makkelijk kunnen maken door louter in te zetten op overschrijding van de Europese normen voor de hoeveelheid fijnstof en stikstofdioxide in de lucht. Daarmee kreeg de actiegroep ruim twee jaar geleden al gelijk in de rechtszaken over de snelheid op de A13 bij Rotterdam en de A10 door Amsterdam. Die moest van de rechters omlaag, van 100 naar 80 km per uur. Appeltje eitje dus voor advocaat Phon van den Biesen, nu bewoners van diverse steden met eigen metingen aantonen dat ook de lucht in hun straten veel te vuil is.

met potten 'vuile lucht' protesteert Milieudefensie voor de Tweede Kamer. De foto is uit februari. Beeld ANP
met potten 'vuile lucht' protesteert Milieudefensie voor de Tweede Kamer. De foto is uit februari.Beeld ANP

Maar Milieudefensie wil meer. Voldoen aan de afgesproken normen is pas de derde eis. De actiegroep hoopt dat de rechter de lat hoger legt, door Nederland te verplichten de veel strengere normen van de Wereldgezondheidsorganisatie te halen. En allereerst vraagt de aanklacht om een principe-uitspraak, dat Nederland de mensenrechten schendt door luchtvervuiling door verkeer, megastallen en houtstook onvoldoende aan te pakken.

Daarmee zoekt Milieudefensie, net als Urgenda, de grenzen van het recht op. "Het civiele recht was oorspronkelijk bedoeld voor geschillen tussen twee partijen", legt jurist en universitair onderzoeker Elbert de Jong uit. "Je ziet nu een ontwikkeling dat het wordt gebruikt voor procedures om algemene belangen te waarborgen. Belangenorganisaties stappen naar de rechter om falend overheidsbeleid te corrigeren."

De onverwachte uitspraak rond Urgenda heeft het debat tussen juristen een impuls gegeven, zegt hij. "De ene stroming vindt dat rechters burgers moeten beschermen als de overheid hen in de steek laat. De meer rechtstatelijke juristen vrezen dat de rechter, zeker wanneer hij overheidsbeleid corrigeert, aan de hand van de ongeschreven maatschappelijke zorgvuldigheidsnorm beleidsafwegingen gaat maken."

Milieudefensie wil dat de rechter op de stoel van de politiek gaat zitten, zei VVD-kamerlid Remco Dijkstra deze week al. Mensenrechtenadvocaat Jan van de Venis betwist dat. De internationale verdragen bestrijken de lange termijn en worden niet beperkt door de politieke macht op enig moment, stelt hij. "De beleidsvrijheid van de regering is niet onbeperkt. Dat hebben de Europese mensenrechten-rechters vaker in vergelijkbare zaken bevestigd."

Nederland loopt volgens Van de Venis niet voorop in het interpreteren van 'het recht en de ethiek die leven in de samenleving'. Internationaal is het al veel gebruikelijker, zegt hij, "om fundamentele normen in te roepen en van nu nog ongeschreven regels recht te maken".

Hoogleraar Knoops ziet dezelfde tendens. "In de toekomst zal er een nieuw fundamenteel recht gaan ontstaan, 'het recht op bescherming van de planeet aarde'. Rechters zullen mijns inziens terecht het handelen van overheden hieraan mogen toetsen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden