Milieu moet terug op de agenda

WUPPERTAL - Het milieu is uit, de wereldmarkt is in. In alle Europese landen draait de politieke discussie momenteel om banen, globalisering en concurrentie. Het milieu is een luxe en wordt bewaard voor betere tijden.

In Duitsland waait de wind sinds kort echter ook uit een andere hoek. Een maand geleden verscheen het boek Zukunftfühiges Deutschland. Daarin wordt uiteengezet dat duurzaamheid en een evenwichtige economische en sociale ontwikkeling in elkaars verlengde liggen.

'Zukunftfühiges Deutschland', geschreven door een onafhankelijk milieuonderzoeksinstituut in Wuppertal, was al een succes voor het in de boekwinkel lag. Sinds het onderzoek vorig jaar oktober werd afgerond, hebben meer dan honderd gerenommeerde kranten en tijdschriften er een artikel aan gewijd, tientallen discussiebijeenkomsten trokken overvolle zalen en ruim 16 000 samenvattingen zijn de wereld in gezonden. De eerste druk van het boek (13 000 exemplaren) is in een maand tijd vrijwel uitverkocht. De reacties zijn overvloedig en vrijwel allemaal positief. Het Wuppertal Institut heeft blijkbaar een gevoelige snaar geraakt.

Volgens een van de opstellers van het Duitse rapport, Reinhard Loske, sluit het succes aan bij de huidige maatschappelijke problemen: werkgelegenheid, het financieringstekort en de vitaliteit van de economie. “Het gaat niet alleen over milieu.” Hij wijst op de grote onzekerheid die - net als in andere Westeuropese landen - heerst in Duitsland. Werkloosheid, nieuwe armoede - met name in voormalig Oost-Duitsland -, een hoge staatsschuld, dreigende afbraak van sociale voorzieningen, de vluchtelingenproblematiek. De problemen zijn groot en doemdenken overheerst. De vertrouwde reactie van politiek en bedrijfsleven is versterking van de concurrentiekracht, rationalisatie, produktiegroei, snellere transportwegen. Kortom, de wereldmarkt voor Duitsland. Versleten slogans vindt Loske. “Ze zijn te vaak gebruikt en te weinig bruikbaar gebleken om de problemen van deze tijd werkelijk op te lossen. Met Zukunftfühiges Deutschland heeft het Wuppertal Institut het monopolie van deze traditionele denkbeelden willen doorbreken. Duurzame ontwikkeling, een betere verdeling van werk en (mondiale) welvaart: dat zijn de positieve perspectieven voor Duitsland in de volgende eeuw.”

Er is blijkbaar een grote behoefte aan alternatieven voor de huidige, gestresste maatschappij van materiële overvloed. En daarin ligt de kracht van het rapport. “Saaie cijfers brengen de burger niet meer in beweging”, is de overtuiging van Loske. “Daarom leggen wij het accent minder op emissies en milieudoelstellingen dan in Nederland Duurzaam.” Deze studie van Milieudefensie uit 1992 diende als voorbeeld voor het milieu-instituut in Wuppertal en werd in de Nederlandse media nogal lauw ontvangen. “Het zwaartepunt van onze studie ligt op de Leitbilder, waarin we positieve toekomstperspectieven schetsen voor een duurzame samenleving”, verklaart Loske. “Te vaak worden de mensen in het milieudebat beschreven als barrières die de ontwikkeling van een duurzamer wereld in de weg staan. Wij hebben ervoor gekozen om de mens in onze toekomstbeelden centraal te zetten.”

Het idee is dat elke groepering haar eigen verantwoordelijkheid heeft om een duurzame toekomst gestalte te geven. In het hoofdstuk (vertaald:) 'Rijk leven met weinig bezit' staat bijvoorbeeld de consument centraal. Wat zijn zijn mogelijkheden om zonder milieuvriendelijk in zijn behoeften te voorzien? “Het aantal 'groene consumenten' is nog klein, maar groeit gestaag”, aldus Loske. “Het is de kunst om hen te ondersteunen, zodat een sterkere marktvraag naar 'groene produkten' ontstaat.” Deze steun moet komen van politici. Zij moeten de huidige blokkades voor milieuvriendelijk gedrag slechten. “Het is duur en tijdrovend, terwijl milieu-onvriendelijk gedrag goedkoop en gemakkelijk is. Dat principe moet worden omgekeerd”, vindt Loske. Als middel daartoe presenteert de studie ecologisering van het belastingstelsel: meer belasting op milieu, minder op arbeid. Hiermee kunnen twee vliegen in een klap worden geslagen, vermindering van het milieugebruik en stimulering van de werkgelegenheid. Hiertoe hoort ook de energieheffing, gecombineerd met verlaging van de arbeidskosten. Ook in Duitsland een zeer omstreden maatregel. Het bedrijfsleven wordt uitgedaagd tot een efficiency-revolutie. De industrie moet zich concentreren op duurzame produkten, die een lange levensduur hebben, repareerbaar zijn en uiteindelijk weer gerecycled kunnen worden.

Gerhard Voss, directeur van het Institut für Deutsche Wirtschaftsforschung (het onderzoeksinstituut van de Duitse werkgevers), is vooralsnog niet enthousiast. Hij noemde het rapport in een ingezonden brief in Die Zeit “de eerste stap op weg naar een ecodictatuur”. Hij trok zijn kwalificatie ijlings in toen bleek dat het onderzoek in de samenleving een warm onthaal kreeg. Voss spreekt nu weliswaar niet meer openlijk van Diktatur. “Het is te veel een ecologisch rapport, te weinig economisch. We hebben groei nodig om speelruimte voor milieubescherming te creëren”, zo klinkt het vertrouwd. Hij rekent daarbij volledig op de technologie en verafschuwt de energieheffing. “Milieudoelen moet je met milieu-instrumenten nastreven. Je moet de emissies aanpakken. Een belasting op energie, zoals het Wuppertal Instituut voorstelt, is onaanvaardbaar.” Uit ondernemersland kreeg het rapport echter ook veel bijval. Vooral jonge ondernemers nemen de hun toegeworpen handschoen op. “Ons doel is om een kwalitatief milieu te behouden, zonder de bedrijvigheid kapot te maken”, stelt milieusecretaris Siweris van de Arbeitsgemeinschaft Selbstündige Unternehmer, een organisatie voor het midden- en kleinbedrijf. Marktconforme instrumenten zijn voor hem bespreekbaar. “Het milieu zal een prijs moeten krijgen.” Maar ook hij is sceptisch over de voorgestelde energieheffing, al is hij bereid er over te praten. Siweris: “We moeten met elkaar - bedrijfsleven politiek en milieubeweging - overleggen. Een zakelijke discussie met ecologische argumenten is belangrijk.”

Ook bij de politiek is de boodschap aangekomen. In een officiële reactie geeft de Duitse regering aan het rapport te zien als een belangrijke bijdrage aan de discussie over duurzame ontwikkeling. Volgens milieuminister Merkel “ademt het rapport maakbaarheid”. Met maakbaarheid wordt bedoeld de technologische mogelijkheden en de concrete acties. Zo gaat het onder meer om afbouw van subsidies die milieuvervuiling stimuleren, benutting van duurzame energiebronnen, energiebesparing en duurzame landbouwmethoden.

De belangstelling van de politiek heeft zeker te maken met de opdrachtgevers van de studie: BUND en Misereor. Misereor is een katholieke organisatie voor ontwikkelingshulp, het best te vergelijken met de Nederlandse Memisa. Via Misereor wordt de achterban van de CDU en CSU aangesproken. Deze regeringspartijen kunnen daardoor niet om de studie heen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden