Milde hoeder van harde waarheid

Toen 'pantserkardinaal' Joseph Ratzinger een jaar geleden tot paus werd verkozen, hield menigeen de adem in, beducht voor zijn strengheid. Hij blijkt goed te kunnen luisteren. Twee oud-leerlingen van de paus kijken mee terug in een analyse van het eerste jaar.

Soms, als Benedictus een trap afloopt in de richting van een bataljon fotografen, of als zijn gewaad een beetje opwaait in de wind, zoals op die zonnige voorjaarsdag waarop hij zijn voorganger uitgeleide deed op het Sint Pietersplein, vallen ze ineens op: knalrode schoenen. De paus draagt Prada.

Zijn hippe schoeisel is het enige ondeugende aan de oerdegelijke Duitse professor die vandaag één jaar paus is. Onwennig liet hij zich afgelopen zomer in Keulen toejuichen door honderdduizenden jongeren. Terwijl ze vanuit hun slaapzakken onophoudelijk 'Be-ne-detto' scandeerden, onderbrak hij ze stoïcijns om zijn toespraak voor te lezen. Deze paus is geen acteur, zoals de vorige.

“Hij is geen snars veranderd, als ik hem zo bezig zie“, zegt Gerard Hover (57), priester te Maastricht. Tijdens zijn opleiding kreeg Hover eind jaren zeventig in Regensburg drie jaar college van de huidige paus. “Hij is nog precies dezelfde bijna timide man, met een hoge intelligentie“, zegt Hover. “Een milde man, die begrip kon opbrengen voor alles wat in een mensenleven kan voorkomen. Als een universitair medewerker in scheiding lag, zei hij niet: daar is het gat van de deur; maar hielp hij bij het vinden van een oplossing. Alleen als mensen de kerkleer op hoofdpunten in twijfel trokken, dan was hij minder begripvol.“

Dezelfde dubbelheid constateert ook een andere oud-leerling van de paus, professor Hermann Hüring (68), emeritus-hoogleraar theologie en wetenschapstheorie aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Hüring: “Hij is een briljant spreker en schrijver. Door de schoonheid van zijn formuleringen moet je soms wel drie keer luisteren om de grove provocatie te horen, zoals toen hij in 2000 de protestantse kerken betitelde als 'kerkachtige gemeenschappen'. Vriendelijk in de omgang, maar compromisloos in zijn teksten.“

Hüring volgde eind jaren zestig colleges bij Ratzinger, net na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). In een boek dat Hüring over de theologie van Ratzinger schreef, laat hij zien dat de huidige paus dat concilie zag als een eindpunt van een vernieuwingsgolf, en niet als een nieuw begin - zoals zijn collega-theologen Hans Küng en Edward Schillebeeckx het zagen.

Tijdens zijn eerste mis als paus zei Benedictus XVI dat hij zich onophoudelijk zou inzetten voor de oecumene, hij wilde 'werken aan het herstel van de eenheid van alle christenen'. Hüring voorspelde toen in Trouw dat dit vooral betekende dat de paus toenadering zou zoeken naar de oosters-orthodoxe kerk, en niet naar de protestanten.

Hüring lijkt gelijk te krijgen - op oecumenisch gebied bleef het tijdens dit eerste jaar akelig stil. Toen de bisschoppen in oktober in Rome bijeen waren om te vergaderen over de eucharistie, benadrukte de paus vooral wat een kostbare schat dat heiligste sacrament toch is. Maar geen goed woord voor het uitnodigen van niet-katholieke christenen aan de heilige maaltijd.

Tegelijkertijd schrapte Benedictus wél de pauselijke titel 'patriarch van het Westen'. Een vriendelijk gebaar in de richting van de oosters-orthodoxe kerken.

Hüring: “Zijn ideaal is de kerk van de eerste vijf eeuwen, waarin het sacrament centraal stond, ver vóór het grote schisma tussen Oost en West. Kerken die ontstonden tijdens de Reformatie en daarna hebben daarin geen plaats.“ Benedictus staat volgens Hüring afwijzend tegenover alle vormen van denken van 'de nieuwe tijd'. “Dat begint al bij Luther, en met de humanistische traditie, als de mens, het subject, zichzelf centraler stelt. Ik heb nog als student geleerd: het protestantisme is te subjectief, te veel 'ik' en 'wij', terwijl de ware kerk de objectieve waarheid behoedt. Bij Benedictus is de waarheid onveranderlijk.“

Opmerkelijk veel aandacht besteedt de paus aan de relatie met het jodendom. In Keulen bezocht hij een synagoge, in toespraken refereerde hij aan de joodse wortels van het christendom en al is hij dan geen man van grote gebaren: over een maand gaat hij naar Auschwitz en volgend jaar wil hij naar Israël. Hüring: “Hij kan en wil zich duidelijk niet onttrekken aan het feit dat hij een Duitser is, en dat hij een verantwoordelijkheid heeft op dat vlak.“

De Amerikaanse Vatican-watcher John Allan wijst erop dat Benedictus zijn intentie om als paus vooral ook te luisteren, vooralsnog aardig is nagekomen. Tijdens de bisschoppensynode ruimde de paus elke avond tijd in voor 'open discussie'. Hetzelfde deed hij tijdens het consistorie, waar hij de kardinalen consulteerde over onder andere de islam.

Zijn wil tot luisteren blijkt ook uit verrassende ontvangsten. Benedictus ontving aartsconservatief Bernard Fellay, voorman van de schismatieke broederschap die is opgericht door Marcel Lefèbvre, en die de paus naar verluidt graag weer in de moederkerk zou zien terugkeren. Maar hij ontving ook de progressieve Zwitserse theoloog Hans Küng.

Hüring: “Küng vertelde me dat hij zich had voorgenomen meteen een gesprek aan te vragen, ongeacht wie de nieuwe paus zou worden. Bij de vorige paus - onder wie hij zijn leerbevoegdheid verloor - was hij niet welkom. Maar Benedictus reageerde direct met een informele uitnodiging. Küng was verrast door de oprechte belangstelling, hij kon weer met hem praten zoals in de tijd dat ze nog collega's waren in Tübingen. Ze hebben vier uur heel ontspannen gediscussieerd, onder ander over Küngs laatste boek.“ Maar 'luisteren' is geen inhoudelijke koers. Volgens Hüring heeft Benedictus een 'oriëntatiefase' voor zichzelf gecreëerd. Hüring: “Ik zie zijn formule en zijn agenda nog niet.“

De man die bijna vijfentwintig jaar bekend stond als de waakhond van de katholieke doctrine, en die als rechterhand van Johannes Paulus II een grote invloed had op diens pontificaat, maakt geen bliksemstart in zijn nieuwe rol. Afgelopen zondag werd hij 79, vaak heeft hij gezegd dat hij zijn oude dag het liefst in alle rust had gesleten bij zijn broer Georg in Duitsland, in de bibliotheek en achter de piano.

Pastoor Hover herinnert zich de eenvoud van Ratzinger, die zeer hechtte aan zijn familie. Hover: “Elke zondag gingen we naar de hoogmis in Regensburg. Daar dirigeerde zijn broer het Domspatzenchor ('mussenkoor van de Dom'). Dan zat de professor stil te brevieren, naast zijn jongere zus Maria, die zijn huishouden deed. Na afloop trok hij zijn berenmuts over zijn hoofd, en liepen ze gearmd naar huis. Regelmatig zag je ze met z'n drieën naar het kerkhof lopen. Daar bezochten ze het graf van hun ouders. Dat had Joseph naar Regensburg laten verplaatsen.“

En nu heet hij in Amerika de 'Prada pope'. Of hij dit alles ooit geambieerd heeft? Hüring: “Vanaf het moment van overlijden van zijn voorganger heeft hij alle mogelijkheden benut, dat is een feit. Met zijn laatste preek voor het conclaaf, waarin hij sprak van 'de dictatuur van het relativisme' speelde hij in op een gevoel dat bij veel kardinalen leefde, daar heeft hij stemmen mee gewonnen. In Tübingen werd hij als een van de jongsten meteen decaan. In Regensburg was hij binnen een half jaar vice-president. Daarna werd hij aartsbisschop en kardinaal. Zijn bescheidenheid is maar de helft van zijn karakter.“

Pastoor Hover denkt dat Benedictus XVI zijn taak vooral als een offer ziet. “Als hij het zag aankomen, was dat met het klamme zweet in zijn nek. Volgens mij moet je het vergelijken met de overname van een familiebedrijf: je ziet je broers en zussen afvallen, tot het onafwendbaar is: hier kan ik met goed fatsoen niet meer onderuit.“

Komende zondag vieren de nuntiatuur (Vaticaanse ambassade) en de Nederlandse bisschoppen de eerste verjaardag van Benedictus' pausschap. Eucharistieviering om 10.15 uur in de Heilige Jacobus de Meerdere te Den Haag, hoofdcelebrant kardinaal Simonis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden