Mijnsluitingen: goed voor het milieu, maar slecht voor de vrouwen

De verboden kleine mijnputten Beeld Solidaridad

Door het verbod op kleinschalige mijnbouw zitten meer dan een miljoen Ghanezen zonder werk en inkomen. Vooral voor vrouwen, die al slechter af zijn dan mannen, heeft de ban grote gevolgen.

Het is stil op het terrein van de goudmijn in Ampampatia, een afgelegen gemeenschap in de Oostelijke Regio in Ghana. Graafmachines staan onbemand op het terrein. Vrachtwagens rijden al tijden niet meer. En bij de uitgegraven kuilen, waar normaal gesproken zo'n dertig werkkrachten op zoek zijn naar goud, is niemand te bekennen. Alleen wat kippen zoeken verkoeling in de schaduw van het verlaten houten kantoor.

Naast deze mijn zijn er nog honderden andere kleinschalige mijnen in Ghana die tijdelijk niet in bedrijf zijn. De laatste 1,5 jaar geldt er een verbod op, omdat de regering illegale mijnwerkers en milieuvervuiling aan wil pakken. Alleen de grootschalige mijnbouw is nog actief. Meer dan een miljoen arbeiders zitten vanwege de ban zonder baan en inkomen. Nog eens 6 miljoen Ghanezen zijn indirect afhankelijk van mijnbouw. Vooral vrouwen in deze sector, die al een slechtere positie hebben dan mannen, moeten veel moeite doen om rond te komen en hun gezin te onderhouden.

Het merendeel van de vrouwen in de goudmijnindustrie is alleenstaande moeder, tienermoeder, weduwe of vroegtijdig schoolverlater. Zij dragen het uitgehakte erts, wassen de grond om het goud eruit te halen of leveren diensten aan de mijnwerkers, zoals eten maken, water halen of ze verkopen machineonderdelen.

"Ondanks dat vrouwen vaak hetzelfde werk doen als mannen, worden zij slechter betaald", zegt Amina Tahiru. Als activist en een van de weinige vrouwelijke mijneigenaren, weet ze als geen ander waar vrouwen in deze branche tegenaan lopen.

Kwik

Ze krijgen nauwelijks de kans zich verder te ontwikkelen en worden regelmatig blootgesteld aan seksueel geweld en onderdrukking. "Tienerzwangerschappen komen erg vaak voor in mijngemeenschappen", vertelt Tahiru.

Ook lopen vrouwen groter risico op gezondheidsklachten. Kwik, een chemisch middel dat soms nog gebruikt wordt om het goud te scheiden, is gevaarlijk voor zwangere vrouwen en vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Het gebrek aan sanitaire voorzieningen leidt, met name tijdens de menstruatie, tot ongemakken en infecties.

Vanuit haar hoge functie probeert Tahiru de positie van vrouwen te verbeteren. Zo praat ze met de regering over de oprichting van een speciale 'genderdesk', waarmee ze al deze problemen kan aankaarten. "Er leek interesse voor, totdat het verbod op kleinschalige mijnbouw werd ingesteld", zegt ze. Nu probeert ze de overheid er al 1,5 jaar van te overtuigen dat ze de ban moeten opheffen. Meerdere malen zijn er beloftes gedaan dat er snel een einde aan zou komen, maar de mijnbouwcommissie zegt keer op keer meer tijd nodig te hebben. "Ik hoop dat het snel gebeurt, want het verbod heeft grote gevolgen voor de lokale economieën in de mijnsector", aldus Tahiru.

De gedupeerde vrouwen bij elkaar, links met krulspelden kapster Emelia Ayim, naast haar Saano Janet Beeld Melanie Zierse

Kapsalon

Zo heeft alleenstaande moeder Emelia Ayim vanwege de ban veel minder klanten in haar kapsalon. "De vrouwen uit de mijnen kwamen altijd bij mij", zegt ze in de schaduw van een golfplaten overkapping in het dorp Ekorso in de Oostelijke Regio. Op haar hoofd draagt ze grote gele krulspelden. "Ik moet mijn kind onderhouden, maar dat is steeds lastiger. Al mijn spaargeld gaat naar zijn schoolboeken."

Vlak naast Ayim hangt dorpsgenoot Saano Janet tegen een stenen muurtje. Voorheen werkte ze in de nabijgelegen goudmijn, maar vanwege het verbod moest ze daarmee stoppen. "Het was misschien slecht voor mijn gezondheid en ik werd regelmatig door mannen op mijn kont geslagen, maar ik had tenminste wel geld. Nu heb ik geen inkomen meer", zegt ze, terwijl ze een rietje door een doorzichtig plastic zakje steekt met een bruine substantie erin.

Het zoontje van Ayim kan vooralsnog naar school, maar een heleboel andere moeders kunnen de benodigde schoolspullen niet meer betalen. "Klaslokalen waar normaal gesproken zestig kinderen les krijgen zijn nu nagenoeg leeg", zegt goudmijneigenaresse Tahiru. "Criminaliteit neemt toe, jonge vrouwen belanden vaker in de prostitutie. Maar wat kunnen ze anders? Ze moeten overleven."

De verboden kleine mijnputten Beeld Annemarieke van de Broek

De regering weet dat dit de gevolgen zijn van het verbod op kleinschalige mijnbouw, zegt Tahiru, maar doet er niets aan. "Ze willen niet toegeven dat ze fout zitten. Vanaf dag één proberen we ze te overtuigen dat dit niet de manier is om illegale mijnwerkers en milieuvervuiling aan te pakken." Want ondertussen neemt dat juist toe. "Arbeiders - vooral mannen - die eerst legaal werkten, gaan nu uit nood illegaal aan de slag. En de vrouwen zitten maar te wachten."

Iets minder negatief over de ban is Yaw Britwum, programma-manager en goudexpert bij ontwikkelingsorganisatie Solidaridad. "Op de korte termijn is het heel nadelig voor de mijngemeenschappen, maar op de lange termijn kan het positief uitpakken. De overheid heeft nu de tijd genomen een vijfjarig programma voor de sector te ontwikkelen, met plannen voor nieuwe wetgeving, betere handhaving, veiligere arbeidsomstandigheden en het terugwinnen van aangetaste grond." Dit moet de regering volgens Britwum zo snel mogelijk invoeren.

Hoewel hij positief is over deze nieuwe plannen, maakt Britwum zich zorgen over de handhaving ervan. Op dit moment pakken het leger en de politie illegale mijnpraktijken hardhandig aan. Maar vaak hebben zij geen enkele kennis van het gebied waar ze opereren.

"Dit ondersteunen wij als organisatie niet", aldus de goudexpert. Het is volgens hem het beste om de lokale autoriteiten erbij te betrekken, zodat zij illegale werkers op lokaal niveau kunnen bestrijden.

Waarom alleen de kleinschalige mijnen?

Het verbod op kleinschalige mijnen (minder dan 10 hectare grond) is volgens Amina Tahiru, activiste en eigenaresse van twee goudmijnen, een politieke kwestie. "De regering zegt dat het er in de grootschalige mijnbouw beter aan toe gaat, maar daar is net zo goed sprake van milieuvervuiling en illegale praktijken."

Geld speelt mogelijk een rol. De regering verdient aan de grootschalige mijnen, die voornamelijk in handen zijn van buitenlandse bedrijven. Zij moeten 10 procent van hun opbrengst afstaan aan de staatskas. "Kleinschalige mijnbouw was altijd meer een lokale activiteit voor de Ghanezen zelf, maar sinds 2013 moeten wij ook 3 procent afstaan", aldus Tahiru. Hoewel de kleine mijnen veel meer banen creëren, levert het dus minder geld op voor de overheid.

Een zakje mijnstof. Beeld Annemarieke van de Broek

Lees ook: 

Hoe Ghana, ook in deze troebele tijden, de rust en vrede bewaart
Ghana wil het gidsland zijn van het Afrikaanse continent. Deel 1 van een drieluik: In Ghana leven verschillende religies en etnische groepen relatief vreedzaam samen. Hoe doen ze dat?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden