Mijn rol is die van Mozes

Tien Geboden | Lodewijk Asscher (Amsterdam, 1974) is sinds 5 november 2012 minister van sociale zaken en werkgelegenheid en vicepremier in het kabinet Rutte II. Op 9 december werd hij gekozen als partijleider van de Partij van de Arbeid.

I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben


"Mijn moeder is van huis uit katholiek. Ze gelooft nog wel in God, denk ik. Ze gelooft in ieder geval dat we goed ons best moeten doen in dit leven, al was het maar om te voorkomen dat Petrus aan de hemelpoort straks zal zeggen: 'Jij komt er niet in.' Mijn vader gaf ons voor het slapengaan altijd een kus op ons voorhoofd en Gods zegen. Er zijn wel meer joodse gebruiken die hij heeft doorgegeven, maar ik betwijfel of hij werkelijk in een Schepper gelooft. Ik? Ik respecteer iedere overtuiging maar het lijkt mij - als je kijkt naar al de nare dingen die gebeuren in de wereld - niet zo logisch om ervan uit te gaan dat God bestaat."


II Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is


"Aan verafgoding doe ik niet, maar als iemand eenmaal een sterstatus heeft bereikt, ben ik wel benieuwd naar zijn of haar levensverhaal; hoe ben je zo ver gekomen? Wat heb je meegekregen en wat heb je ervan gemaakt? Die status op zich is erg betrekkelijk, bekendheid is een vluchtig goedje. Ik ben een periode waarnemend burgemeester van Amsterdam geweest en ik merkte dat er iets in mijn omgeving veranderde zodra ik mijn ambtsketen omhing: schoolkinderen reageerden enthousiast, volwassenen werden er blij van. Je bent een rare mix van Sinterklaas en de president van de Verenigde Staten, tot je dat ding afdoet. Dan is het weer voorbij."


III Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken


"Het komt niet in me op om te bidden voor een goede oogst, zo veel mogelijk zetels in de Kamer of iets dergelijks, maar als het over mijn kinderen gaat, heb ik wel de neiging om te vragen: God, mocht je tóch bestaan - sorry dat ik het altijd heb ontkend of er niets van heb begrepen - maak je dan over mij niet druk, maar zou je alsjeblieft wel een beetje op mijn jongetjes willen letten?"


IV Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen


"Op vrijdagavond brak mijn vader het brood. Die maaltijd was voor ons hét moment om als gezin bij elkaar te zijn. De sabbat staat bij mij nog steeds voor hetzelfde idee: het bijeenzijn van de familie, tijd voor het echte gesprek, proberen te begrijpen hoe het met de ander gaat. Het zijn de momenten die ik wil koesteren en beschermen. Ik heb daar in dit rare werk ook een strijd van gemaakt, bijvoorbeeld door de kinderen iedere dag naar school te blijven brengen en tijdens het weekend zo veel mogelijk nee te zeggen tegen uitnodigingen van de media. Er is permanent aandacht, een honger die niet wordt gestild, en als je daar gevoelig voor bent, kun je in dit vak verdrinken. Ik geloof dat je de bezieling in je werk alleen maar in stand houdt als je er af en toe van een afstandje naar kunt kijken.


"De sabbat is voor mij niet per se een dag waarop ik naar sjoel ga. Ik kom er wel, bijvoorbeeld tijdens die bijeenkomst na de aanslag op Charlie Hebdo in 2015, toen er ook mensen in een koosjere supermarkt waren vermoord, maar dan sta ik er vooral vanuit mijn functie als vicepremier. Als het achterkleinkind van Abraham Asscher (een van de twee voorzitters van de Joodse Raad die het, volgens critici, de nazi's tijdens de TweedeWereldoorlog alleen maar makkelijker zou hebben gemaakt om Joden te deporteren, AV) kom ik minder graag op dergelijke plaatsen en voel ik een zekere terughoudendheid om over dit onderwerp te praten. Vooral omdat er nog mensen zijn die tot op de dag van vandaag zeer veel verdriet hebben over wat hun familieleden, mede door toedoen van de Joodse Raad, is overkomen.


Mijn verhouding tot het jodendom is, door dit verleden, ingewikkeld. Ik heb nooit nagedacht over de vraag hoe joods ik nou precies ben. We vierden Pesach, Rosj Hasjana, Simchat Thora, maar mijn moeder vertelde ook verhalen uit de katholieke traditie en er stond ieder jaar een kerstboom in huis. Ik heb altijd moeite gehad met die etikettering, met die afbakening van identiteiten. Tegelijkertijd heeft het feit dat ik er, vooral door anonieme gebruikers van sociale media, constant aan word herinnerd 'een Asscher' te zijn - 'een vuile kutjood, een verrader, net zoals zijn overgrootvader' - ervoor gezorgd dat ik me steeds joodser ben gaan voelen."


V Eer uw vader en uw moeder


"Mijn grootouders overleefden het concentratiekamp. Opa Lodewijk werd, of hij nou de zoon van Abraham Asscher was of niet, gewoon op transport gesteld. Ook de leden van de Joodse Raad werden uiteindelijk afgevoerd; tenslotte moesten toch alle Joden worden vernietigd. Mijn vader werd als baby, in een vuilnisbak, uit de Hollandse Schouwburg gesmokkeld. Hij kreeg een andere naam, verbleef tijdens de oorlog op een onderduikadres en zag zijn ouders na de bevrijding pas weer terug.


"Veel meer dan bij mij nu werd de geschiedenis van zijn grootvader hem voor de voeten geworpen. Hij is heel succesvol en gelukkig geworden, maar heeft daar wel voor moeten vechten. Onafhankelijkheid stond boven aan zijn lijst; het was hem duidelijk geworden dat je ervoor moest zorgen dat je nooit tot een gedefinieerde gemeenschap gerekend kon worden, dat je nooit op een lijst terecht moest komen. Hij voer zijn eigen koers, stapte uit het familiebedrijf, werd advocaat, trouwde met een katholiek meisje. Ze trouwden uit liefde, maar toch, dit huwelijk was ook de bekrachtiging van zijn voornemen om eigen keuzes te maken. Je kiest voor iemand die jou ook accepteert zoals je bent. Je vormt je eigen club, je creëert je eigen veiligheid.


"Dat is ook de herinnering aan mijn jeugd: close, dierbaar, altijd met elkaar in gesprek, beschermd. Het verleden was er, natuurlijk, altijd. Ik wil niet zeggen dat het als schaduw aanwezig was - dat klinkt me veel te somber - maar het was een onderwerp dat mijn vader zeker niet uit de weg ging. Hij was er open en eerlijk over.


"Overigens deden zijn verhalen niet voor die van mijn moeder onder. Ook zij heeft in haar jeugd het een en ander meegemaakt. Ze verloor haar vader op jonge leeftijd, groeide op in armoede, maar had de muziek als uitlaatklep (de vader van Irene Vonk was eerste violist bij het Concertgebouworkest, broer Hans werd later een bekend dirigent, AV).


"Dus, ja, ze vormen een blok, twee personen met hun eigen bijzonderheden, maar zo hecht dat ik ze nog amper los kan zien van elkaar. Ze zijn voorbeeldig. Ik probeer te leven zoals zij mij, mijn zusjes en mijn broertje, hebben opgevoed. Moralistisch? Ja, zeker, maar vooral waar het mijn eigen opdracht betreft: te leren van je fouten, nooit te vergeten dat je verplicht bent een ander te helpen. Je leeft niet voor jezelf. Dat is eigenlijk de kortste samenvatting van de tien geboden."


VI Gij zult niet doodslaan


"Trump heeft gelijk: we zullen een grotere bijdrage moeten leveren aan de Navo. We moeten meer investeren in defensie omdat er in onze samenleving heel veel moois te verdedigen valt en we niet kunnen verwachten dat anderen het altijd voor ons zullen blijven opknappen. Vrijheid moet niet alleen met woorden, maar ook met wapens bevochten worden. Soms zul je dit gebod dus moeten overtreden.


"Ik heb dat als vicepremier gedaan door in januari 2016 het besluit te nemen om te gaan bombarderen in Irak. Voorafgaand aan die beslissing voelde ik de verplichting om me extreem in de zaak te verdiepen. Ik ben ook naar Jordanië gegaan om daar met F16-piloten te praten. Hoe wordt een doel geselecteerd? Wat zijn de overwegingen? Kan een piloot nog besluiten níet te bombarderen als hij in de gaten krijgt dat er te veel burgerslachtoffers zullen vallen? Ik heb gezien hoe ze helemaal opgerold in die cockpit zitten, hoe op hun bovenbeen nog allerlei stappen staan die genomen moeten worden vóór er uiteindelijk een bom mag worden gegooid.


"Alles wat ik heb gedaan, deed ik om tot een weloverwogen besluit te komen. En ja, het blijft afschuwelijk, maar als je ziet hoe Yezidi's worden uitgemoord, hoe vrouwen als slavinnen worden verhandeld, is, wat mij betreft, afzijdigheid geen optie meer."


VII Gij zult niet echtbreken


"Het begint met mazzel. Ik dacht: als een vrouw als Jildau op mij kan vallen, mag ik nooit meer ergens over klagen. Na het geluk volgde de tegenwoordigheid van geest om mijn kans te grijpen. Daarna bouwden we samen ons leven op. Als we nu, met onze drie zoontjes, in de auto zitten, overvalt me vaak het gevoel dat ik verder helemaal niets meer nodig heb. Dit is het. Wij, met z'n vijven, onderweg."


VIII Gij zult niet stelen


"Ik ben nog nooit in de verleiding gekomen om iets te stelen maar ik heb dan ook geld genoeg. Nee, het een sluit het ander niet uit, daar heb je een punt: ik heb veel moeite met de internet-miljardairs die goede sier willen maken door allerlei ontwikkelingsprojecten te ondersteunen. Bill Gates helpt malaria de wereld uit. Dat is prachtig, maar de vraag is natuurlijk: waarom heb je al die jaren niet gewoon netjes belasting betaald? Iemand die in de bijstand zit en een foutje maakt, wordt onmiddellijk een fraudeur genoemd en aangepakt, maar bedrijven die stinkend rijk worden door op allerlei manieren de belasting te ontduiken, komen overal mee weg. Wie is hier nou een grotere dief? En wat mijn eigen rijkdom betreft: ik heb een zware, verantwoordelijke baan en daar staat een mooi salaris tegenover. Waarom zou ik me bezwaard voelen? Ik ben vooral dankbaar dat er goed wordt gezorgd voor mensen zoals ik."


IX Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste


"Politici worden vaak gezien als leden van een aparte kaste, als mensen die andere spelregels hanteren dan de rest van de bevolking. Dat is onzin, natuurlijk. Ik vertel misschien weleens iets op een handige manier - ik wil tenslotte mensen enthousiasmeren en inspireren - maar ik ben op mijn best als ik waarachtig kan zijn."


X Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is


"Afgunstig ben ik niet, maar ik heb wel eens van die ontsnappingsfantasieën, dromen over een ander leven. Dan zeg ik tegen Jildau: 'Stel je voor dat we naar Spanje verhuisden, naar een huisje aan de kust, en dat jij een kookwinkeltje opende en ik schrijver werd...' Soms is het leven zo vol, zo druk, dat ik die rust, en de zon vooral, wel kan begeren. Dat gevoel kan ik doorgaans goed vangen in iets kleiners, een pars pro toto: een weekend weg, of een lange wandeling door de duinen.


"Ik kan wel eens jaloers zijn op mensen die wars zijn van conventies, op mensen die in hun streven naar onafhankelijkheid al verder zijn dan ik. Uiteindelijk is het leven toch een combinatie van onafhankelijk zijn en goed doen voor een ander. Onafhankelijkheid stelt je in staat om zo veel mogelijk voor een ander te betekenen. Het zit in je hoofd, in hoe je je voelt en in wat je vindt, niet in de positie die je bekleedt. In die zin ben ik ook niet zo bezig met mijn eigen carrière; ik probeer het hier en nu zo goed mogelijk te doen. Met ziel en zaligheid.


"Ik wil mijn ouders en mijn kinderen kunnen vertellen dat ik in 2017, toen de wereld gek leek te zijn geworden en zelfs in Nederland de ene na de andere populist het egoïsme aanwakkerde en zondebokken begon aan te wijzen, niet aan de zijlijn ben blijven staan. Geroepen? Zo'n woord zal ik niet snel gebruiken, maar ik moet wel eens denken aan het verhaal van de Haggada, de uittocht uit Egypte: Mozes kreeg de opdracht het volk bijelkaar te houden en naar het beloofde land te brengen. Dat is nu mijn rol: die van een hedendaagse Mozes. Iedereen heeft zo zijn 'taak' in het leven. De een staat voor de klas, de ander werkt in een ziekenhuis en ik probeer als politicus de samenleving verder te helpen.


"Ik heb de mazzel, zo zie ik het echt, dat ik gezond ben, dat er mensen om mij heen staan die ik lief heb, dat het goed gaat met mijn kinderen, dat ik het leven kan leiden dat ik wil leiden. Ik heb al jaren het gevoel dat ik op het toppunt van geluk verkeer. Beter dan dit gaat het niet worden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden