'Mijn oma was naïef en opportunistisch'

Eefje Rammeloo (1979), correspondent in China

"'Mijn opa is Duits hè?' Als ik dat als kind aan mijn moeder vroeg, corrigeerde ze me. 'Opa wás Duits', zei ze. Het onderscheid was belangrijk voor mijn moeder. Zij was als kind gepest met haar vaders afkomst.

Mijn oma vertrok in 1942 naar Duitsland en trouwde in 1943 met mijn opa, een Duitse Wehrmachtsoldaat. Ik voelde al vroeg dat het verhaal van mijn grootouders ongewoon was. Als kind plaatste ik oma op een voetstuk, ik vond haar avontuurlijk. Pas later vroeg ik me af of ze mogelijk fout was geweest en of ik morele bezwaren kon hebben tegen haar besluit om Nieuwendam te verruilen voor Duitsland. Ik moest uitzoeken wat haar had bewogen om vrijwillig naar het land van de vijand te vertrekken.

Desondanks gingen er jaren overheen voor ik mijn oma uitgebreid interviewde. Ik begon eigenlijk te laat, toen haar verhalen al incoherenter werden. Vaak leek ze te aarzelen of ze wel écht openheid van zaken wilde geven. Ik sprak haar altijd in de erker van hun huis in Geleen, een erker met grote ramen. Oma had die ramen nodig als ze haar verhaal deed, anders kon ze haar eigen herinneringen niet aan.

Meer dan eens vroeg ik me af of de keuzes die zij maakte, ook mijn keuzes hadden kunnen zijn. Mijn oma was een heftige puber geweest, ze was eigenwijs, verzette zich tegen het beklemmende, katholieke Nieuwendam, hield ervan het avontuur op te zoeken: misschien leek ik wel op haar. Zou ik ook in staat zijn geweest om politiek en oorlogsgeweld te negeren en mijn eigen weg te zoeken? Zou ik even opportunistisch zijn en evenveel lef hebben als zij? Omdat Helmut, als soldaat, alleen met een Duitse mocht trouwen, klopte mijn oma aan bij de Rijkskanselarij in Berlijn, om Hitler te vragen of hij mogelijk een uitzondering kon maken. Had ik hetzelfde gedaan?

Uit gesprekken met familieleden concludeerde ik dat mijn oma, met haar vertrek naar Duitsland, een menselijke en voorstelbare keuze had gemaakt. Ze werkte bij de PTT in Amsterdam en wist dat daar werknemers werden geworven om bij de Duitse Reichspost aan de slag te gaan. Vroeg of laat zou ze misschien verplicht worden, dus ging ze maar vast.

In zijn boek 'Grijs verleden' uit 2003 betoogt historicus Chris van der Heijden dat de tot dan toe veronderstelde tweedeling in 'goed' en 'fout' niet klopt en dat er een grijs gebied bestaat van mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog niet kozen, maar gewoon maar wat aanmodderden.

Zij maakten niet bewust deel uit van de geschiedenis, ze wilden gewoon 's avonds een pan eten op tafel, leefden hun kleine leven en leverden commentaar op de politiek zonder precies te weten waarover ze spraken.

Mijn oma was zo iemand. Ik vroeg me vaak af of ze fout was geweest, maar kon haar, na uitgebreid onderzoek, nergens op betrappen. Ze leefde een leven naar eigen goeddunken, waarin veel op emotionele beslissingen was gebaseerd.

Voor ik aan mijn boek begon zag ik mijn oma als een voorbeeld. Gaandeweg viel zij van haar voetstuk. Oma was avontuurlijk, maar ook naief en opportunistisch, ik leerde haar onaardige kanten kennen. Ik begreep bijvoorbeeld dat zij na de oorlog druk op mijn opa had uitgeoefend om uit Duitsland te vertrekken.

Opa had een leuke baan bij de Braunschweiger Zeitung en was iets moois aan het opbouwen, maar op aandringen van zijn vrouw ging hij naar Limburg, waar hij als mijnwerker aan de slag moest. Het is gek om het over je eigen grootouders te zeggen, maar na het schrijven van dit boek denk ik soms: u had een ander leven kunnen leiden."

Eefje Rammeloo: Titia. Een onbezonnen reis naar het land van de vijand. Cossee; 240 blz. euro 18,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden