'Mijn leven zal niet gestroomlijnd eindigen'

In zijn liedjes loopt de liefde vaak spaak. Minnaars besodemieteren of verlaten elkaar. Zelf heeft Theo Nijland (58) al negen jaar een 'ideale relatie'. Met een zeeman die vaak weg is. "Ik kan het iedereen aanraden."

Les 1

Durf lelijk te zijn

"Ik was een provinciaalse, aardige jongen die piano speelde en actief was op bonte avonden. Op een dag zei mijn pianolerares: 'Jij moet auditie doen in Amsterdam.' En toen gebeurde het.

Uit honderdtwintig kandidaten kozen ze mij. De toelating op de Kleinkunstacademie zette een dikke streep door wie ik was. Ik zag eruit als een geflipte bassist, ik had lang haar, ik was geëngageerd. Ik was ook een gereformeerde klootzak, opgevoed door een moeder die theologe was. Zij zei altijd: 'Het maakt niet uit wat je doet, maar het moet ergens over gáán. Het moet inhoud hebben.'

Op de academie kreeg ik ineens les in hoe je jezelf moest opmaken, hoe je jong en mooi moest zijn en hoe je haar moest zitten. Ik leerde dansen, een popje worden. Het was een totaal andere wereld, een schijnwereld. Het was buitenkant.

De academie was heel dwingend. Het heeft even geduurd voordat ik mijn eigen antwoord vond. Dat gebeurde onder meer in een theatercollectief, dat we vormden na de opleiding. We hadden genoeg van dat opgeprikte, we namen spellessen, durfden eindelijk echt en lelijk te zijn, gewoon op te komen en ons werk te doen.

Pas toen ik solo ging, na mijn veertigste, vond ik echt mijn eigen weg. Wow, merkte ik toen, ik maak geen poppenkast, geen heilig theater met toeters en veren. Maar mijn werk komt wel áán. Mensen kunnen een liedje helemaal omarmen. Sommigen zeggen: 'Ik ken uw repertoire uit mijn hoofd en zing het onder de douche.' Dat is bijna eng."

Les 2

Veeg je eigen kont af

"Als iedereen die mij echt goed vindt naar het theater komt, kan ik een week in Carré staan. Dat zijn zo'n tienduizend mensen. Dat is heel, heel weinig, maar voor mij wel genoeg. Het echte Nijlandpubliek bestaat vooral uit vrouwen: die zijn eerder geneigd om naar muziek te luisteren. Mannen doen dat pas als ze op een scharnierpunt in hun leven zitten. Als ze gaan scheiden, zeggen ze: 'Hij zingt precies wat ik voel.'

Ik vind het fijn dat ik rustig in de tram kan zitten en een zak prei bij de groenteman kan kopen. Roem corrumpeert ook gauw, hè. Beroemde mensen voelen altijd dat oog. Ze raken verweesd, koken niet meer voor zichzelf, ze worden gepamperd en gecaterd. Ik vind het heel belangrijk om mijn eigen kont af te vegen, in de tuin te werken, uien te snijden. Dat is echt zen voor mij. Bijna mystiek.

Maar als ik in een kleine zaal speel, en die is half gevuld, dan heb ik daar wél last van. Een kleine volle zaal, dat is hartstikke goed, maar tachtig mensen en veertig lege plaatsen... Dat had wel beter gekund.

Vorig jaar, toen de crisis echt inzette, dacht ik wel: 'Ik ben 58, bijna 59, wat kun je nog?' Toen voelde ik me niet goed, ik zag mezelf als afgeschreven. Maar een paar maanden later zat mijn agenda weer vol, het werk kwam vanzelf op me af. Ik moet gewoon blijven doen wat ik leuk vind."

Les 3

Verlaat de stad, plant een boom

"Na een relatie van zeventien jaar besloot mijn vriend Dic (de acteur Dic van Duin) dat hij tóch kinderen wilde met een vrouw. Hij had een heel sterke kinderwens, hij móést zich voortplanten. Dat was ons breekpunt, want ik wilde zeker geen kinderen.

Misschien omdat ik een creatief iemand ben: ik kan mijn eigen kindjes ontwerpen. Ik heb ruimte voor mezelf nodig.

Ik vind kinderen ook geen bijzonder leuke wezens. Er zitten zelfs verschrikkelijke exemplaren tussen, ze kunnen heel erg tegenvallen.

Toen Dics vriendin zwanger werd, dacht ik: 'Nu is het duidelijk, nu moet er een afscheid komen. Nu moet ik iets verzinnen.' Dus verhuisde ik van Amsterdam, waar ik 28 jaar gewoond had, naar dit plattelandshuis onder aan de dijk. Dat was wel heel stoer en rigoureus voor zo'n Amsterdamse jongen, die altijd met het NRC onder zijn arm naar zijn stamcafé liep. Ik heb er geen seconde spijt van gehad.

Het is nu een zooitje hier, maar in de zomer is het een planten- en bloemenweelde. Ik ben niet zo'n dierenmens, maar je hebt ze hier nodig: een kat tegen de muizen, een hond die blaft aan het hek. Op het erf wonen ook nog een vriendin en een muzikant die gescheiden is, dat is allemaal heel erg leuk.

Ik had een geweldig huis in Amsterdam, aan de Nieuwe Herengracht. Maar hier heb ik veel meer controle over mijn leven. Ik vind dat die vijver geleegd moet worden, daar moet een boom geplant, die moestuin moet worden omgedraaid. Ik heb hier een aards gevoel, ik lééf."

Les 4

Blijf niet eeuwig bij iemand (neem een zeeman)

"Ik heb een ideale relatie met een man die er maanden wel en maanden niet is. Dat kan ik iedereen aanraden, daardoor blijft het fris. Mijn vriend is kapitein op de grote vaart, hij vervoert schepen van Singapore naar Australië, met een bemanning van twaalf, dertien man. We schelen twintig jaar, hij is jong, leuk en aardig, hij maakt stormen mee. Een echte stoere man is hij.

In verschillende levensfasen kom je verschillende mensen tegen. Ik zou zeggen: Blijf niet eeuwig bij iemand, doe er een paar. Ik was nooit met mijn huidige vriend gegaan als ik hem dertig jaar geleden was tegengekomen; dan zou ik trouwens pedofiel zijn geweest. Hij is niet iemand die speciaal voor mij in de wieg is gelegd, maar we zijn elkaar tegengekomen op een moment dat het precies klopt.

Vroeger dacht ik: 'Ik zou nooit met een niet-kunstenaar of niet-theatermaker kunnen gaan.' Nu weet ik dat ik met iederéén kan, als ik hem maar leuk vind. Ik heb niets meer op te houden, hoef me op dit vlak niet meer te bewijzen. Op het toneel ben ik Theo Nijland, hier thuis ben ik Theo die met een zeeman is. Mijn vrienden vinden zijn verhalen trouwens veel interessanter dan die van mij. 'Oh, vertel eens, toen zat je in die storm, en piraten en zo?'

Maar hoe is het over twintig jaar? Dat is wel een angstbeeld van mij: dan ben ik 78 en is de lol er wel af. Misschien krijg ik een hersenbloeding, en wat dan? Word ik een soort Reve met een luier om die door zijn vriend wordt mishandeld? Tuurlijk is dat angst, mijn leven zal niet gestroomlijnd eindigen. Het hangt aan een zijden draadje.

Om mijn angst te bezweren, roep ik wel eens tegen mijn vriend: 'Ik zou het maar uitmaken, nu heb je nog kans op een frisse, jonge man.' Dat vindt-ie zo erg als ik dat zeg!

Misschien ligt hij nu te wippen met een leuke matroos, al denk ik van niet, want zijn bemanning bestaat uit Indonesische, nederige types, en het zit ook niet echt in hem. Maar als hij het toch doet, ach, dan zien we morgen wel weer verder."

Les 5

Probeer je hoofd te verliezen

"Toen mijn moeder klaar was met het opvoeden van haar zeven kinderen - ik was de jongste - ging ze theologie studeren. Ze was feministisch, maatschappelijk betrokken en een echte domina: ze legde altijd uit hoe het zat en hoe het moest. Vrij irritant.

Ze was niet warm, raakte je nauwelijks aan, je moest met haar redeneren, ze was alleen maar verbaal. Een beetje als een koningin: afstandelijk en vormelijk. Ze kon wel haar verontschuldigingen aanbieden, ze kon zeggen: 'Jongen, ik heb niet gelijk.' Ze was niet lichamelijk, ze was echt een hoofd. Daar heb ik ook vaak liedjes over geschreven, ik ben ook alleen een hoofd. Als ik een beetje strak ben, lijk ik op mijn moeder.

Mensen zoals ik vinden het moeilijk om zichzelf te verliezen. Soms lukt dat op het toneel: ik weet dat ik met een aantal draden vastzit aan de techniek, maar dan probeer ik me toch te geven, mijn gevoel los te laten komen. Goeie seks helpt ook, ja goeie seks, daar lees je geen Proust bij.

Ik ben ook een drinker, ik drink echt elke dag, soms een glas, soms een fles. Ik zal wel een alcoholist zijn, maar dat is oké. Roken is lastiger, daar ga je toch wel dood aan. Ik ben nu weer een beetje niet aan het roken, nou dat zie je, ik steek de ene na de andere op."

Les 6

Wees open en eerlijk

(ook als ze 'homo' schreeuwen vanaf de dijk)

"Bijna al mijn liedjes zijn liefdesliedjes. De liefde staat garant voor hoop, drama, conflict - je kunt als schrijver en zanger niet zonder. Maar ik heb ook verschillende liedjes geschreven over stigmatisering.

Ik vind dat mensen elkaar snel beschuldigen. Als ik zeg: 'Zij van Trouw was bij me, en volgens mij is ze een militante pot.' Dan kan iemand anders wel zeggen: 'Wel nee joh, ze is getrouwd en heeft twee kinderen!' Maar dan is dat van die pot wél gezegd.

Dat stigmatisering me bezighoudt, komt misschien door een eigen kwetsbaarheid rond homoseksualiteit die ik af en toe voel. Mijn huis ligt heel zichtbaar achter de dijk. Er woonde hier op het erf een vriendin met een zoontje van een jaar of acht, negen jaar. Hij móést wel tegen zijn vriendjes zeggen: 'Kijk, daar woont nou een homo.' Dus fietsten ze over de dijk en riepen 'Homo!' Dat moeten die jongens doen, tuurlijk, ze moeten zichzelf ontladen, maar ik dacht toch: 'Er wordt homo geschreeuwd vanaf de dijk, dat is niet echt de bedoeling.'

Hoe je je tegen een stigma kunt wapenen? Niet. Je moet gewoon open en eerlijk zijn. En er 's avonds meteen met je vrienden over praten: 'Wat me nou toch is overkomen!'"

Theo Nijland
Eens in de zoveel tijd staat er iemand op die haarfijn weet bloot te leggen waar het in het leven over gaat. En dat is, uiteraard, Theo Nijland. Wie anders?

Zo begint de musical 'Mijn leven als Theo Nijland' waarmee de componist, schrijver en theatermaker rondtoerde in 2009 en 2010. De musical bevat - naast een indrukwekkende sterfscène - een hoop ironie. Die kenmerkt veel van zijn liedteksten. Eén voorbeeldje (uit het liedje 'Bijna dood'): "Ik word al heel gelukkig van een broodje haring. Zij? Alleen van de gedachte aan haar bijna-doodervaring."

Nijland (14 mei, 1954, Zeist) maakte deel uit van het trio The Shooting Party (1987-1996). Hun lied 'Kaal' - geschreven door Nijland - werd in 1996 bekroond met de Annie M.G. Schmidtprijs voor het beste theaterlied. Die prijs kreeg hij in 2011 wederom, samen met Brigitte Kaandorp, voor het lied 'Lente'.

Als soloperformer maakte Nijland vijf cd's (waaronder 'Jij' en ''t Begin van het einde'). Zijn mooiste songteksten zijn onlangs gebundeld in 'De liefde die zo veelbelovend was'. Tot en met 26 april staat hij samen met harpiste Lavinia Meijer op het toneel in de voorstelling 'Words & music'.

www.theonijland.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden