Mijn gezicht boven op dat van hem

Veelbelovende essayiste komt nu met avontuurlijke roman

Een paar jaar geleden stormde de jonge Mexicaanse schrijfster Valeria Luiselli (1983) de literatuur binnen met de overrompelende essaybundel 'Valse papieren'. Heel lichtvoetig en onbevangen wist ze omzwervingen door wereldsteden als Mexico-Stad, New York en Venetië te verbinden met scherpzinnige, originele bespiegelingen over lezen en schrijven, de eenzaamheid van de grote stad en de rijkdom van een nomadisch bestaan. De ambitie en het talent spatten ervan af. Luiselli (sinds 2008 woonachtig in New York) gold onmiddellijk als een van de nieuwe beloften van de Latijns-Amerikaanse literatuur.

Met hooggespannen verwachtingen keek ik dan ook uit naar de volgende stap van deze eigenzinnige schrijfster, de roman 'De gewichtlozen'. Daarin kijkt een ik-vertelster terug op de tijd dat ze als redactrice bij een kleine uitgeverij onderzoek deed naar vergeten Latijns-Amerikaanse schrijvers die alsnog aandacht verdienen. Ze stuit op het intrigerende werk van de Mexicaanse dichter Gilberto Owen (1904-1952) die als diplomaat eind jaren twintig enige tijd in New York heeft gewoond. Als ze vervolgens ontdekt dat hij een appartement bewoonde bij haar in de buurt is een obsessie geboren. Dat ze zich op zeker moment op slinkse wijze toegang verschaft tot Owens appartement en hem in de metro meent te zien, is daar een illustratie van. Ondertussen doet ze al het mogelijke om haar uitgever te bewegen tot een postuum eerbetoon aan de vergeten dichter. Daarbij overschrijdt ze regelmatig de grens tussen werkelijkheid en fictie - bijvoorbeeld door vervalste vertalingen te presenteren, zogenaamd van de hand van gezaghebbende Amerikaanse tijdgenoten van Owen.

In het tweede deel van de roman is de vertelster zozeer in de huid van Owen gekropen dat haar eigen verhaal gaandeweg plaatsmaakt voor het (gefingeerde) levensverhaal van de ongelukkige, drankzuchtige dichter - ook in de ik-vorm geschreven. De grap, en het speelse aan de roman, is dat Gilberto Owen echt bestaan heeft, maar dat Luiselli zijn biografie ruimschoots heeft aangelengd met haar eigen verbeelding. Zo verzint ze zijn vriendschap met de Spaanse dichter Federico García Lorca, die inderdaad in 1929 in New York verbleef.

Het doet denken aan de thematiek waar een andere schrijver uit New York, Paul Auster, het patent op heeft: een leven achter je laten om een ander te kunnen beginnen. Hoe meer parallellen de vertelster meent te bespeuren tussen Owens leven en het hare, hoe meer die levens als communicerende vaten worden gepresenteerd. Hun 'ontmoeting' in twee parallel voortbewegende metrorijtuigen verbeeldt dat prachtig: "Ik zag hem zitten, op dezelfde plek die ik had ingenomen, met zijn hoofd tegen het raam van zijn metrostel. (...) Toen er zich opnieuw alleen duisternis achter het glas bevond, zag ik tegen het raam mijn eigen diffuse reflectie. Maar het was mijn gezicht niet; het was mijn gezicht boven op dat van hem - alsof zijn reflectie achtergebleven was in het glas en mijn weerspiegeling nu in zijn dubbelganger in het raam van de wagon gevangenzat."

Een probleem is dat de levens van de vertellers op de keper beschouwd niet erg onderhoudend zijn. Owens drankzuchtige bestaan kabbelt futloos voort naar een eenzaam en vroegtijdig einde. Luiselli zelf blijft dicht op haar eigen leven en vertelt tussen de avonturen van haar redactrice door over haar jonge kinderen ('Waar gaat je boek over, mama? Het gaat over spoken') en over haar schrijvende echtgenoot die alles leest wat ze aan het schrijven is - en gek genoeg alle fictie letterlijk neemt. Dat is vast bedoeld als een beginselverklaring over het soort literatuur dat ze wil schrijven: alles is één groot spel met de werkelijkheid. Elders uit ze die visie in quasi-diepzinnige reflecties over de roman die wij aan het lezen zijn: "Een horizontale roman, verticaal verteld. Een roman die je van buitenuit moet schrijven om hem van binnenuit te kunnen lezen."

Net zoals de essays in haar debuut ware probeersels waren, schuwt Luiselli ook hier het avontuur niet. Maar de hooggespannen verwachtingen maakt ze niet waar. 'De gewichtlozen' is een vernuftige literaire constructie, maar je blijft er naar kijken zonder te worden meegesleept.

Valeria Luiselli: De gewichtlozen. Vertaald uit het Spaans door Merijn Verhulst. Karaat, Amsterdam; 190 blz. euro 17,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden