'Mijn films zitten vol emotie, ook al lijken ze afstandelijk'

AMSTERDAM - Hij vindt zichzelf er veel te jong voor, maar met zijn 34 jaar is Atom Egoyan het boegbeeld van de Canadese cinema. Zijn zesde speelfilm, 'Exotica', is sinds deze week te zien. Ter gelegenheid daarvan was Egoyan in Nederland, toepasselijk ondergebracht in hotel De Filosoof.

Elke neiging tot boegbeelderig gedrag is hem vreemd. Egoyan, Canadees met Armeense ouders, is een minzame jongen, even serieus ingesteld en zorgvuldig formulerend als de personages in zijn films. Geen wonder dat hij geliefd is bij festivals en media. Meer nog heeft dat natuurlijk te maken met zijn films. Stuk voor stuk zijn het originele en spraakmakende visies op communicatie, relaties, seksualiteit. De onderlinge samenhang van de door de regisseur zelf geschreven films is sterk, Egoyan is duidelijk herkenbaar als auteur. Zelf verwijst hij even makkelijk naar zijn debuutfilm uit 1984 als naar 'Exotica': motieven en personages lopen dwars door het oeuvre heen.

Nogal eens wordt geconstateerd dat Egoyan milder zou zijn geworden, zeker sinds zijn - slechts in schijn zeer persoonlijke - voorlaatste film 'Calendar'. Hij verwerpt die suggestie, hij maakt altijd al 'warme' films. Vindt hij het vervelend dat men zijn werk veelal als koel en afstandelijk bestempelt? “Ja, ik vind dat niet terecht, het ontbreekt die mensen aan begrip. Mijn films zitten vol met emotie, maar het is ingehouden emotie. Alleen de buitenkant is kunstmatig, afstandelijk. We vinden het natuurlijk om ons uit te drukken. Niet iedereen beschikt echter over de nodige psychische reserve of het zelfvertrouwen om dat te doen.”

“De situaties die ik dramatisch interessant vind en graag wil onderzoeken, zijn die waarin mensen verward zijn, waarin ze niet zeker zijn of het wel toegestaan is om zich uit te drukken. Dat is waar mijn werk over gaat. De films die we emotioneel noemen zijn vaak heel oppervlakkig. We zien wel emoties van anderen, maar het doet geen beroep op onze eigen emotionaliteit. Die films laten mij als kijker onbewogen achter. Ik ben meer geïnteresseerd in wat er aan de emotie vooraf gaat dan in die uitbarsting van emotie zelf. De mechanismen die daar toe leiden, die zijn pas interessant.”

Zwangerschap

Meer dan hij vermoedde, deed Egoyan met 'Exotica' een beroep op zijn eigen emotionele huishouding. Actrice en partner Arsinee Khanjian, aanwezig in alle films, werd inclusief zwangerschap het scenario ingeschreven. Geen probleem voor de kijker, wel voor de maker. “Op het moment zelf leek het niet zo vreemd, maar achteraf vind ik het bizar. Dat beeld van Arsinee als fictief personage met ons echte kind in haar buik is het verwarrendste en eerlijk gezegd ook onaangenaamste beeld dat ik ooit heb gemaakt. Normaal weet je wat er in zit of achter steekt, als je een rekwisiet of situatie bedenkt. In dit geval wist ik het niet, toen ik het scenario schreef. Inmiddels weet ik het: het was onze zoon Arshile. Omdat de film ook nog eens over het verlies van een kind gaat, is het voor mij moeilijk om naar 'Exotica' te kijken.”

Met het 'gebruiken' van zijn zwangere vriendin stapte Egoyan in een door hem zelf gezette val. Zijn manier van werken leidt tot een onoplosbaar dilemma. Enerzijds: “Ik waak ervoor om teveel persoonlijk gevoel of oordeel in mijn films te stoppen. Dan wordt het te hermetisch, te particulier.” Anderzijds: “Mijn films zijn gemaakt om zeer persoonlijke, emotionele redenen. Ik formuleer mijn ideeën aan de hand van mijn emotionele impulsen.” Het valt niet mee om tussen die twee polen het juiste kunstenaarschap te vinden, zeker niet als je jezelf zo kritisch bekijkt als Egoyan dat doet.

“Je maakt een film, omdat je denkt dat je met een bepaalde situatie om kunt gaan, maar helaas werkt het niet zo. Als je een film hebt gemaakt, heb je alleen maar een monument opgericht voor de waarden en overtuigingen die je op dat moment had. Toen ik een jongen was, vond ik het vreselijk dat mijn ouders mijn oma in een tehuis stopten, ik wilde haar bevrijden. Toen ik ouder werd, begreep ik mijn ouders, maar dacht ik: wat is er met die jongen gebeurd die dat zo vreselijk vond? Dus liet ik in 'Family viewing' een jongen zijn oma uit het tehuis bevrijden. Maar toen de film werd vertoond op het festival in Montreal, voelde ik me ontzettend hypocriet: drie blokken verderop zat mijn oma nog steeds in dat tehuis. Toen ik de film maakte, voelde het als een loutering. Achteraf bleek het dat niet te zijn.”

De gang naar volwassenheid, het verlies van de onschuld, is een van de thema's van de complexe film 'Exotica'. Tijdens de adolescentie verliezen we de onbevangenheid die ware vriendschap mogelijk maakt, meent Egoyan. Daarna zijn we ons teveel bewust van alle beperkingen en barrières die met vriendschap gepaard gaan. De mooiste dialogen uit de film zijn die tussen een volwassen man en zijn jonge nichtje, waarbij zij vol onbegrip zijn berusting aanhoort. Spanning is jammer maar onvermijdelijk in vriendschap, zo vertelt hij haar. Onzin, denkt zij, waarom zou je je bij iets onaangenaams neerleggen?

Egoyan bevestigt dat het hem hier om te doen is. “Elk kind zegt ooit tegen zijn ouders: Ik heb je niet gevraagd me op de wereld te zetten. Waarom ben ik hier? Op een bepaald moment in je ontwikkeling is dat een cruciale vraag. Later, als je zelf een ouder met kind bent geworden, is dat geen vraag meer. Dan is de vraag: Nu je eenmaal op de wereld bent, wie vraagt je om er te blijven? Dat bepaalt je richting.”

Slechts weinigen steken zo harmonieus in elkaar, dat zij geen bevestiging van anderen nodig hebben. De personages van Egoyan zijn tragisch en interessant, omdat ze zo hard op zoek zijn naar de ander en zich tegelijk realiseren dat het toch niets wordt met die ander. Egoyan: “Al mijn personages zijn zeer zelfbewust, ze weten heel goed wie ze zijn. Juist dat doet hen twijfelen. Toen ik jong was, werd ik gepest met mijn vreemde, Armeense achtergrond. Ik werd in cultureel opzicht gekwetst, maar dat deed me niet veel. Contact met anderen is op die leeftijd vanzelfsprekend, gemakkelijk. Pas later, toen ik in seksueel opzicht werd gekwetst, werd ik hard geraakt. Vanaf dat moment ging ik twijfelen aan de mogelijkheid van vriendschap.”

Of de twee mannen die in de finale van 'Exotica' geheel onverwachts tot elkaar komen vrienden zullen worden, weet Egoyan niet. Hij hoopt van wel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden