Midlife crisis filosofisch probleem bij uitstek

Morgen begint in Leusden een driedaags internationaal congres over de filosofische praktijk. Praktiserende filosofen geven niet alleen adviezen aan particulieren, maar ook aan bedrijven, instellingen en gemeenten. De interesse groeit, de vraag naar zingeving ook. Over de nieuwe lust van het denken.

WIM BOEVINK

Zulke bijeenkomsten verheugen zich in een grote belangstelling, want waar elders komen die levensvragen aan de orde die elk mens zich stelt? Men neemt de tijd begrippen te ontrafelen om zo preciezer bij de kern van het probleem uit te komen en nieuwe zienswijzen te openen. “Een oefening in langzaam denken,” noemt Dries Boele dat.

Dries Boele is praktiserend filosoof in Amsterdam. Anders dan in Duitsland heeft de Nederlandse filosofiepraktijk al een hoge mate van zakelijk instinct aan de dag gelegd. Hier zijn methodieken uitgestippeld en hebben filosofen al tegen vastgestelde tarieven hun diensten aangeboden aan verenigingen en bedrijven als de FNV, Delta Lloyd en de Melkunie. “En die tarieven liggen niet onder die van andere trainers in deze sector,” zegt Boele.

“Voor een 'socratisch gesprek' rekenen we 150 gulden per persoon voor zeven sessies (met hoogstens tien deelnemers per sessie), bij bedrijven hanteren we een tarief van vijfhonderd gulden per persoon per dagdeel.” Daarnaast zijn er consulentschappen voor particulieren, die naar de draagkracht van de klant maximaal zo'n honderd gulden voor vijf kwartier kosten.

In 'puristische' filosofenkringen in Duitsland wordt met enig afgrijzen naar zoveel ondernemingszin en 'vermaatschappelijking' van de zuivere geestesoefening gekeken. Maar de weg van de filosofie naar de dienstverleningsmarkt lijkt niet meer te stuiten. De belangstelling voor de filosofische praktijk is wereldwijd groeiende - zo meldt het persbericht over het driedaagse congres in Leusden, dat aan het verschijnsel wordt gewijd. Het zal niet iedereen zijn opgevallen, maar wáár is dat filosofen langzaam maar zeker bezig zijn zich een plaats te verwerven in het uitwaaierende aanbod van hulpverleners.

Wereldwijd zijn er zo'n honderd praktijken. In Nederland heeft de in 1988 opgerichte Vereniging voor de Filosofische Praktijk nu 120 leden. Zestien van hen hebben een eigen praktijk, anderen zijn betrokken bij de 'counseling' of volgen beroepscursussen.

Trainingen geven voor de beroepspraktijk is een van de middelen waarmee de Vereniging toeziet op de kwaliteit van het gebodene, want een afgesloten filosofie-studie alleen biedt te weinig garantie. Niet alle praktijken in Nederland zijn bij de Vereniging aangesloten, wat niet wil zeggen dat de kwaliteit van die 'wilde' filosofen discutabel zou zijn.

Een van hen is Cyril Vink, die in '89 in Trouw een paar maal verslag deed van 'gevallen' in zijn praktijk. Hij verhaalde van een aan zijn baan verslaafde ondernemer met wie hij sprak over de betekenis van werk en vrije tijd; van een vrouw die haar eenzaamheid verborg door veel te praten; van een jonge weduwe die in haar verdriet volhardde. Zulke mensen zijn in medische zin niet ziek, maar worstelen wel met levensvragen.

Ida Jongsma, eveneens praktiserend filosoof, komt zulke mensen ook tegen. Terugkerend thema bij haar cliënten is de midlife-crisis. “Dat is een filosofisch probleem bij uitstek,” zegt Jongsma, “men stelt zich de vraag waarvoor men heeft geleefd, wat er van verwachtingen is terechtgekomen en welke voornemens nog gemaakt kunnen worden. Het denken zwalkt en het is onze opgave daarin rust en logica te brengen.”

Voor groepsgesprekken wordt de eerder genoemde methode van het 'socratische gesprek' toegepast. Boele: “We stellen eerst een algemene vraag, zoeken daarbij een illustratief voorbeeld en abstraheren weer naar algemene geldigheden. Een sessie wordt afgerond met een algemeen aanvaard antwoord op de gestelde vraag, we zoeken een consensus.”

“Er was bijvoorbeeld een groep die zich boog over de vraag wat vrijheid is. Een vrouw kwam toen met een jeugdherinnering als illustratie. Ze was veertien en lag nog wat te lezen in bed. Ze had van haar ouders allang het licht moeten uitdoen, maar het boek was te boeiend om het opzij te leggen. Toen ze voetstappen op de trap hoorde, aarzelde ze even of ze snel haar lampje uit zou doen, maar verwierp die gedachte en bleef lezen. Haar vader stak zijn hoofd door de deuropening en zei alleen maar: “En? Is het spannend?” Voor deze vrouw gebeurde hier iets dat met vrijheid te maken heeft. En daarover probeerden we in de groep consensus te bereiken.”

Bij Ida Jongsma boog een gemeente-afdeling zich over de vraag onder welke voorwaarden wederzijds vertrouwen ontstaat. Een groep verpleegkundigen boog zich over de vraag waar professionaliteit ophoudt en de persoonlijke omgang met patiënten begint. Bij een politietraining stond de vraag 'wat is integer gedrag' op het programma. Telkens komen dilemma's aan het licht en worden twijfels onderzocht. Boele spreekt van 'een survival-trip van de geest'. “Met Delta Lloyd hebben we ons met zestig man twee dagen teruggetrokken in een klooster in Brugge.”

De Duitse kritiek dat in Nederland de filosofie voor commerciële doeleinden misbruikt wordt, wijst Boele af: “We zijn absoluut niet resultaat-gericht. Ik waarschuw bedrijven juist dat ze na een sessie meer gedonder in de tent kunnen hebben dan ervoor. We willen het zelf-denken op gang brengen, kritiek beter laten articuleren.” Boele zou voor zijn stelling ook steun kunnen vinden bij een vroege voorganger. Ruim tweeduizend jaar geleden meende Epicurus al: “IJdel is het woord van de filosoof dat geen menselijk lijden heelt.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden