'Midden-Oosten is geen Ikea- meubel'

Een hoge muur scheidt de Westelijke Jordaanoever van Israël. Beeld getty

Europa maakt zich opvallend sterk voor de Palestijnse zaak. Veel landen willen Palestina erkennen, en woensdag stemt het Europarlement daarover - tot woede van Israël. Een loos gebaar, of kan erkenning helpen het Midden-Oostenconflict eindelijk op te lossen?

Het gist en borrelt in Europa. Waar het continent de afgelopen jaren een nogal afwachtende houding aannam in het slepende conflict tussen de Israëliërs en de Palestijnen, ontstaat er de laatste weken volop beweging. In korte tijd sprak een hele reeks West-Europese landen zich uit voor het erkennen van de Palestijnse staat.

De meeste voormalige Oostbloklanden hadden Palestina al eerder erkend, net als Cyprus, Malta en IJsland. Daarentegen aarzelden de grote West-Europese landen tot dusver, deels omdat ze bleven hopen dat Israël zelf oprecht naar een Palestijnse staat streefde, en deels omdat ze Israël intussen niet voor het hoofd wilden stoten met de eenzijdige erkenning van Palestina. Maar de hoop is grotendeels vervlogen, en aan de Europese voorzichtigheid lijkt een eind gekomen.

Oproep
Zweden ging eind oktober als eerste tot erkenning over. Groot-Brittannië, Ierland, Spanje en Frankrijk volgden; in die landen namen parlementariërs een resolutie aan waarin ze hun regering opriepen om Palestina te erkennen. België, Denemarken en Italië werken ondertussen aan soortgelijke resoluties. De Nederlandse regering houdt de boot nog af, al is volgens een enquête van tv-programma 'EenVandaag' 47 procent van de Nederlanders vóór het erkennen van Palestina, en slechts 28 procent tegen.

Ook het Europees Parlement is met de kwestie bezig: woensdag stemmen de 750 afgevaardigden in Straatsburg erover. Omdat de EU geen land is, kan ze zelf geen staten erkennen - alleen landen mogen dat. Daarom stemmen de Europarlementariërs over een oproep aan alle individuele EU-lidstaten om Palestina te erkennen.

De Europese kentering komt voort uit frustratie over het dooretteren van het Midden-Oostenconflict. Israël wil de Palestijnse staat pas erkennen na onderhandelingen. Maar dit proces sleept al decennia voort, zonder resultaat. Ondertussen blijft Israël de Westelijke Jordaanoever bezetten en gaat het door met de bouw van nederzettingen in Palestijns gebied, ook in Oost-Jeruzalem, de beoogde hoofdstad van Palestina. Zo raakt het Palestijnse gebied steeds verder gefragmenteerd, waardoor er op den duur geen levensvatbare staat meer mogelijk is. Het geduld hierover is op, zeggen veel Europese landen nu.

'Grote fout'
De hoop is dat deze Europese klaroenstoot het mislukte vredesproces nieuw leven zal inblazen. Maar gaat dat werken? Daarover lopen de meningen uiteen. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu noemt de erkenning van Palestina 'een grote fout'. De Palestijnen worden volgens hem overmoedig als hun staat nu wordt erkend. Daardoor zouden ze bij toekomstige onderhandelingen - over grenzen, Oost-Jeruzalem en de terugkeer van Palestijnse vluchtelingen naar Israël - niet meer bereid zijn tot concessies, met als gevolg dat een vredesakkoord verder weg zou zijn dan ooit.

De Israëlische regering vindt het bovendien simplistisch om Palestina te erkennen zonder dat het conflict is opgelost. "Het Midden-Oosten is ingewikkelder dan een doe-het-zelf-meubel van Ikea", sneerde Israëls ultra-nationalistische minister van buitenlandse zaken Avigdor Lieberman kort nadat Zweden tot erkenning was overgegaan.

Deze kritiek vindt weerklank bij sommige Europarlementariërs, zoals VVD'er Hans van Baalen. Ook hij wil Palestina pas erkennen als sluitstuk van onderhandelingen. Bovendien voldoet het gebied wat hem betreft op dit moment niet aan de criteria voor een staat, omdat er twee besturen zijn: de Palestijnse Autoriteit regeert over de Westelijke Jordaanoever, en Hamas heerst in de Gazastrook. "Daar komt bij dat Hamas Israël niet erkent", zegt Van Baalen. "Pas als de Palestijnen één regering hebben die Israël erkent, kun je hen als staat erkennen. Als je Palestina nu erkent, is dat sowieso een symbolisch en loos gebaar, omdat het voor de Palestijnen niets zal veranderen. Het zal alleen maar leiden tot meer frustratie."

Criteria
Een symbolisch gebaar of niet, de erkenning van Palestina is wel degelijk zinvol, vindt Een Ander Joods Geluid. Deze kritische Nederlands-Joodse organisatie, gekant tegen de bezetting, heeft er zelfs een petitie voor opgezet. Het belangrijkste argument is dat het vredesoverleg evenwichtiger zal verlopen als er twee staten met elkaar spreken, in plaats van één staat en één underdog.

Ten tweede biedt erkenning de Palestijnen een alternatief voor geweld: het laat zien dat diplomatie loont. Ten derde is erkenning een krachtig signaal aan Israël dat Europa de bezetting en de bouw van de nederzettingen niet langer tolereert. En ten vierde zou Palestina wel degelijk voldoen aan de criteria voor een staat; het gespleten gezag is weliswaar problematisch, maar in het recente verleden zijn staten als Kroatië en Kosovo ook erkend zonder dat hun gezag volledig effectief was.

Bij dit betoog sluit de Palestijnse zaakgelastigde in Nederland, Nabil Abuznaid, zich volmondig aan. Hij hoopt vurig dat Europarlementariërs woensdag vóór de erkenning van zijn land stemmen. Wat hem betreft had dat al veel eerder moeten gebeuren. "Europa zegt al heel lang dat het voor de tweestatenoplossing is. Hándel daar dan ook naar. Erken naast Israël ook Palestina, anders trek je één partij structureel voor." Het argument dat je Palestina pas mag erkennen na vredesoverleg met Israël, vindt hij een drogreden. "Op die manier laat je Israël beslissen. Dat land is tegen de Palestijnse staat, dus zo komen we er nooit."

Palestijnse actievoerders van de Internationale Solidariteitsbeweging kalken protestleuzen op de muur bij de stad Qalqilya op de Westelijke Jordaanoever. Beeld reuters

Het momentum dat nu in Europa is ontstaan, kan voor Palestina wel eens een laatste kans zijn, zegt Abuznaid. "Als we nog vijf jaar op de huidige weg doorgaan, is Palestina zo volgebouwd met nederzettingen dat de tweestatenoplossing voorgoed onmogelijk is geworden. Er moet daarom dringend iets gebeuren."

Europese erkenning van Palestina zou volgens Abuznaid helpen, omdat Israël dit signaal niet kan negeren. Gaat Israël toch op de oude voet verder, dan zal het van Europa lik op stuk krijgen. Het erkennen van Palestina is daarom ook voor Europa zelf een kans, meent Abuznaid. "Een kans om ervoor te zorgen dat Israël eindelijk naar Europa gaat luisteren, in plaats van andersom."

Niet alleen aan Palestijnse kant, ook in Israël is er steun voor erkenning van Palestina. Drie beroemde schrijvers - Amos Oz, David Grossman en Abraham Yehosua - hebben met bijna 900 andere prominente Israëliërs een petitie ondertekend waarin ze Europa oproepen om Palestina te erkennen. Ze hebben hun verzoek per brief naar het Europarlement gestuurd. "Wij, burgers van Israël", schrijven ze, "willen dat ons land veilig en florerend is. We maken ons zorgen over de voortdurende politieke impasse en over de bezetting en de kolonisatie; die leiden tot nog meer confrontatie met de Palestijnen, en ze torpederen de kans op vrede. [...] Uw erkenning van Palestina zal de kans op vrede vergroten en zal Israëliërs en Palestijnen aansporen om hun conflict te beëindigen."

Druk nodig
Ook Moshe Zimmermann, historicus aan de Hebrew University in Jeruzalem en kenner van de Israëlisch-Europese relaties, hecht grote waarde aan de Europese erkenning van Palestina. "Maar alleen Europese erkenning is niet genoeg", waarschuwt hij. "Israël zal zelf ook iets moeten doen om een Palestijnse staat mogelijk te maken. En daarom is er druk op Israël nodig, zowel politiek als economisch. Stoppen met de bezetting en de kolonisatie moet een voorwaarde worden voor de dialoog met Israël. Het moet deel uitmaken van elk akkoord dat Europa met Israël sluit, anders blijft Israël de wereldwijde kritiek negeren en gaat het gewoon door met het annexatiespel dat het al 47 jaar speelt."

Als belangrijkste handelspartner kan Europa een beslissende invloed op Israël uitoefenen, bevestigt Hugh Lovatt, Israël-Palestina-coördinator bij de denktank European Council on Foreign Relations in Londen. "Afgelopen zomer stopte Europa met de import van gevogelte en melkproducten uit de nederzettingen. Dit kan ook met andere sectoren gebeuren, bijvoorbeeld met de financiële dienstverlening. Als Europa zijn veroordeling van de bezetting en de nederzettingen serieus naleeft, kan het de Israëlische economie ernstig in de problemen brengen."

Een andere sanctie die Europa kan overwegen, vervolgt Lovatt, is het instellen van inreisvisa voor kolonisten. Als Israël weigert mee te werken, door niet te vertellen welke Israëliër een kolonist is, kan Europa de visa verplicht stellen voor álle Israëliërs. Zo zouden ook gewone Israëliërs last krijgen van de bezetting, die nu ver van hun bed is. "Dat zou enorme impact hebben", verwacht Lovatt. "De publieke opinie in Israël kan dan snel omslaan, waarna het land de bezetting beëindigt en Palestina erkent."

Maar zover is het nog niet. Integendeel. Op 17 maart kiezen de Israëliërs een nieuw parlement, en het ziet ernaar uit dat ze, nog sterker dan tevoren, zullen stemmen op partijen die de bezetting en de kolonisatie omarmen. Voor Europa een reden te meer om Palestina direct te erkennen, vindt Abuznaid, de Palestijnse zaakgelastigde in Den Haag. "Zo laat je de Israëliërs voelen dat er een omslag nodig is. Ze hebben de keus. Laten ze zich onder premier Netanyahu verder wegzakken in een internationaal isolement? Of kiezen ze ervoor om bruggen te bouwen met de Arabische buren, en om weer aansluiting te vinden bij de internationale gemeenschap? Echt, dit worden de spannendste verkiezingen in tijden."

Is Palestina volgens internationaal recht wel een 'staat'?

Om als staat te worden erkend, moet je volgens het volkenrecht voldoen aan vier criteria. Je hebt grondgebied nodig, een bevolking, een regering met effectief gezag, en onafhankelijkheid. Bij Palestina hangt het op de derde eis. De effectiviteit van het gezag is twijfelachtig, omdat het is opgesplitst: de Palestijnse Autoriteit op de Westoever, en Hamas in Gaza. Bovendien wordt de Westoever grotendeels door Israël bezet. Maar de afweging of het Palestijnse gezag voldoende effectief is of niet, is uiteindelijk meer een politieke dan een juridische. Voor 138 VN-landen was het in 2012 in elk geval geen beletsel: tijdens de Algemene Vergadering van de VN stemden zij vóór de erkenning van Palestina als staat. Slechts 9 landen stemden tegen, waaronder Israël en de Verenigde Staten.

EU en Abbas willen binnen een paar jaar een vrij Palestina
Of de Europarlementariërs woensdag nou vóór of tegen de erkenning van Palestina stemmen, vrijwel allemaal vinden ze dat er een eind moet komen aan de bezetting van Palestina. Ze zijn daarom blij met de ambities van de nieuwe buitenlandchef van de EU, Federica Mogherini. Zij wil het conflict nog binnen haar ambtstermijn van vijf jaar oplossen, door beide partijen - plus Arabische buurlanden - opnieuw rond de tafel te krijgen.

De Franse minister van buitenlandse zaken, Laurent Fabius, is zo mogelijk nog ambitieuzer. Hij streeft naar een internationale vredesconferentie die het conflict voorgoed uit de wereld moet helpen. Hooguit twee jaar mag zo'n conferentie duren. Komt er geen resultaat uit, dan vindt Fabius de tijd rijp om Palestina concreet te erkennen, en wie weet ook om politieke en economische druk op Israël uit te oefenen.

Los hiervan heeft de Palestijnse president Mahmoud Abbas nog een ander ijzer in het vuur. Hij wil, via Jordanië, een resolutie inbrengen in de Veiligheidsraad, waarin staat dat de bezetting binnen twee à drie jaar moet zijn afgelopen. Mocht Amerika een veto over dit voorstel uitspreken, dan stapt Abbas naar het Internationaal Strafhof om Israëlische leiders te laten vervolgen voor de bezetting en de kolonisatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden