Opinie

Middeleeuwse strafrecht was menselijker dan nu (opinie)

Levenslange gevangenisstraffen zijn barbaars. Zelfs in de Middeleeuwen bood het recht meer perspectief, aan daders én slachtoffers, dan nu.

Gelukkig hebben enkele vooraanstaande Nederlandse juristen, onder andere in Trouw, zich weer eens van hun menselijke kant laten zien. Er is weer hoop voor het recht. Een forum van wetenschappers bepleit dat levenslange gevangenisstraf niet altijd levenslang behoeft te zijn, en pleit voor toetsing na 15 jaar. Terecht, want een veroordeelde gevangene kan tot inkeer komen en hoopt misschien ook zelf de gelegenheid te krijgen iets goed te maken van wat hij misdreven heeft.

Levenslange gevangenisstraf zonder enig uitzicht is onmenselijk. Het merkwaardige is dat bijna tweeduizend jaar christendom in de Nederlandse cultuur het strafrecht niet blijvend heeft kunnen beïnvloeden. Erger nog: het middeleeuwse strafrecht was menselijker dan het moderne.

In de Middeleeuwen kon een dader met goede werken iets of veel weer goed maken voor het slachtoffer, bijvoorbeeld door een boetetocht te doen naar Santiago. De meerderheid van de middeleeuwse pelgrims, juist daarheen, bestond uit berouwvolle misdadigers. Het was toen nog een zeer gevaarlijke tocht. De meeste kerken en zelfs hele steden hadden asielrecht om dit ’wedergoedmaken’ mogelijk te maken. Daarbij werd vaak een beroep gedaan op de asielwetten in het Oude Testament. Men besefte dat God aan elke ziel de mogelijkheid heeft geschonken om wroeging te krijgen, berouw te kunnen tonen en de hoop te koesteren nog iets goed te maken van wat misdreven werd aan het slachtoffer.

Wat mij nog het meest droevig maakt is dat het CDA, een partij van christen-democraten nota bene, de levenslange straf niet ter discussie wil stellen. De slachtoffers zouden ’recht’ hebben op levenslange vergelding, zei het CDA-Kamerlid Van Haersma Buma in een reactie op het voorstel van het forum van wetenschappers. Weet het CDA niet wat het evangelie van Christus zegt? De partij kent toch Mattheus 25, vers 31-46 wel? ’Gaat weg van mij, want ik was in de gevangenis en gij hebt mij niet bezocht en wat ge niet aan de minsten der mijnen gedaan hebt, hebt ge ook aan mij niet gedaan’, en: ’Wie uwer zonder zonden is, werpe de eerste steen’.

Dat mensen berouw kunnen hebben en er hartstochtelijk naar verlangen iets goed te mogen maken, is een godsgeschenk; het moderne Nederlandse strafrecht miskent dit. Het verwerpelijke aan de huidige praktijk, waarin steeds vaker levenslange gevangenisstraffen worden opgelegd, en die levenslange straf ook tot het bittere einde uitgezeten moet worden, is dat het alle hoop op weer goedmaken ontneemt aan zowel de slachtoffers als de daders. Wroeging en berouw spelen geen rol meer en worden niet erkend, wat zelfs in het Middeleeuwse recht dus wel mogelijk was.

Tegen criminaliteit helpen levenslange gevangenisstraffen niet, integendeel. Een land met een meedogenloos strafrecht als de VS heeft daardoor ook de meeste criminaliteit.

Wat het strafrecht betreft, is het recht er de laatste paar eeuwen alleen maar op achteruitgegaan. Want ook de slachtoffers lijden nog meer schade, doordat hen de hoop ontnomen wordt dat de dader tot inkeer komt. Het berouw van een dader kan balsem zijn op de ziel van slachtoffers. En als die laatste niet meer leven, geef dan de berouwvolle dader een kans ten aanzien van nabestaanden.

Vele internationale vakgenoten hebben, net als ik, geprobeerd een alternatief te bedenken voor het huidige strafrecht. Een alternatief strafrecht dat niet alleen wetenschappelijk-juridisch en uitvoerbaar is, maar dat ook ethisch aanvaardbaar is, en wat mij betreft: met Bijbels mededogen.

Onlangs nog was er over dit onderwerp een congres in Londen, waar werd voorgesteld om, net als in de Middeleeuwen, weer asielplekken in te richten, waar slachtoffers en daders elkaar eventueel kunnen ontmoeten. Als je alleen maar ’straf en vergelding’ predikt, doe je ook de slachtoffers tekort.

Ik weet dat de cultuurgeschiedenis in golven gaat en dat de tijd voor een rechtvaardig misdaadrecht (ik wil nooit spreken van ’strafrecht’), misschien Godlof weer komen gaat. Gezien de oproep van de ’rechtvaardige rechters’, heeft die tijd zich mogelijk al aangekondigd.

Eerdere opiniestukken over dit onderwerp zijn na te lezen op www.trouw.nl/discussie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden