Middeleeuws medicijn smoort ziekenhuisbacterie in de kiem

Ui, knoflook, wijn en koeiemaag. Deze eenvoudige ingrediënten blijken een probaat middel tegen MRSA, de 'ziekenhuisbacterie' die bekendstaat als multiresistente lastpak. Britse wetenschappers deden die opmerkelijke vondst toen ze bij wijze van experiment een middeleeuws recept uit de mottenballen haalden. "Een fantastische ontdekking", zegt onderzoeker Christina Lee.

Wie aan middeleeuwse geneeskunde denkt, heeft doorgaans een kwakzalver voor ogen die iets doet met aderlatingen en kruidendrankjes. Maar dat beeld is niet terecht, zegt Lee, die als filoloog verbonden is aan de Universiteit van Nottingham. "Uit ons onderzoek blijkt dat middeleeuwse artsen heel goed wisten wat ze deden."

De wetenschappers wilden hun ontdekking presenteren op 1 april, op een congres over microbiologie, maar besloten dat toch maar iets eerder te doen. "Anders zouden mensen ons vast niet geloven", lacht Lee. "En zou dat niet zonde zijn, na een jaar hard werken?"

Tot stomme verbazing van de onderzoekers blijkt een duizend jaar oud medicijn een uitstekende antibiotische werking te hebben. Het zalfje werd oorspronkelijk gebruikt tegen oogontsteking en is afkomstig uit Bald's Leechbook, een medisch handboek uit de tiende eeuw. "We wisten absoluut niet of het zou aanslaan. Dit recept is in 2005 al eens nagemaakt, maar het werkte niet. Het probleem met die middeleeuwse recepten is dat ze niet duidelijk zijn over de hoeveelheden."

Het idee om het nog eens te proberen ontstond tijdens een gesprek met een aantal microbiologen van de Universiteit van Nottingham. Lee - expert in Oud-Engels - vertelde haar collega's over het manuscript, dat een recept bevat tegen een oogziekte die wordt veroorzaakt door een familielid van de ziekenhuisbacterie MRSA. De microbiologen bleken zeer geïnteresseerd. Lee vertaalde het oude recept, de microbiologen brouwden het medicijn. Het bleek een schot in de roos.

"Ik heb er slapeloze nachten van gehad", vertelt de onderzoekster opgewonden. "Dit is een ongebruikelijke samenwerking tussen filologie en microbiologie. Ik had geen idee of het zou werken. Maar de eerste keer dat we het middel testten op de bacteriën, was het raak. En de keer erna. En de derde keer."

De antibiotische werking is toe te schrijven aan de uitgebalanceerde combinatie van ingrediënten, zegt Lee. "De kennis uit de vroege middeleeuwen wordt enorm onderschat en gewantrouwd, maar dat heb ik altijd tegengesproken. Ik denk dat mensen toen al kennis hadden van bacteriën."

Hoe het dan toch kan dat mensen in de middeleeuwen bij bosjes stierven aan infectieziekten, is Lee nog niet duidelijk. "Ik denk dat dit handboek maar voor een heel klein clubje artsen toegankelijk was."

Naast Bald's Leechbook bestaan er zeker achttien andere middeleeuwse handboeken die mogelijk een schat aan kennis bevatten. "Dit onderzoek kan grote gevolgen hebben voor de moderne geneeskunde. Ik heb altijd gezegd dat er veel meer kennis in de Middeleeuwen was dan wordt gedacht. Natuurlijk heb je altijd gekken, maar ieder tijdsgewricht heeft zijn eigen Stephen Hawking."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden