Michaels neus

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat ons schokt of juist koud laat? Tweewekelijks spreekt Trouws Filosofisch Elftal zich uit.

Vandaag: I want a famous face. Televisiezender MTV wil een programma uitzenden waarin plastisch chirurgen mensen het gezicht geven van een idool. Vanaf mei zal het ook in Nederland te zien zijn. Morgen start ook de Maand van de Filosofie met als thema 'idolen'. Waarom willen mensen een ander gezicht? Wat laat zo'n programma zien? En wat verbergt het juist? Een beetje treurig wordt ze ervan. Kennelijk, zegt Annemarie Mol, Socrateshoogleraar aan de universiteit Twente, word je geacht een probleem te hebben als je er niet als je idool uitziet. Zo'n tv-programma toont volgens haar een uitvergroting van zaken die ook elders spelen. Allereerst spreekt er een enorm vertrouwen in techniek uit.

,,De gedachte is dat problemen vrij simpel technisch verholpen kunnen worden. Een onuitroeibare illusie is dat. Zelfs de wetenschap dat de neus van Michael Jackson er niet mooier op is geworden, verandert daar niets aan.”

In de tweede plaats laat het programma volgens Mol zien wat voor beeld mensen van de geneeskunde krijgen. ,,In goede ziekenhuizen geldt de regel dat je alleen iets mag doen als de ellende groot genoeg is om de risico's van ingrijpen de moeite waard te maken. Maar in I want a famous face is medische techniek er voor de franje. Zo produceert de technologie nieuwe ellende. Doordat de mogelijkheid er is om je gezicht te veranderen, besef je dat leven met je gewone gezicht ellende is.”

Mol ziet de verdediging van de programmaformuleal voor zich: het is 'eigen keuze, eigen verantwoordelijkheid' van de deelnemers.

,,Ik zou een ander vocabulaire willen”, zegt ze. ,,Weg van dit onverschillige liberale vertoog. Laten we sociologisch onderzoeken hoe dit ontstaat. Voor welke dingen maken we eigenlijk keuzes en voor welke niet? Welke vocabulaires hebben we en kunnen we maken om met elkaar te praten over wat goed en mooi is?”

De eerste aflevering van I want a famous face is in de Verenigde Staten inmiddels uitgezonden. Mariëtte Willemsen heeft 'al wat zitten googlen' en gevonden waar deel één over ging.

,,Een jongen heeft zijn gezicht laten veranderen in dat van Brad Pitt. Het is dus geen vaag plan meer. Het is menens. Ik weet alleen nog niet wat er na de operatie gebeurt. Straalt er dan iets van Brad Pitt over op de nagebootste Brad Pitt?”

Filosofie gaat volgens de aan de VU verbonden wijsgeer over dit verschil tussen de echte en de nagebootste Brad Pitt. ,,Het onderscheid tussen schijn en zijn wordt al door Plato gemaakt. Niemand neemt volgens hem genoegen met een vriendschap die alleen maar goed schijnt. Het gaat er daarom om dat je de dingen helder leert zien. Zowel het woord 'idool' als het woord 'idee' komt van het Griekse woord voor zien. Wie een idool vereert, ziet troebel, terwijl het bewonderen van een ideaal er voor kan zorgen dat je de dingen heel scherp gaat zien.”

Willemsen haalt een definitie van Francis Bacon aan. Deze filosoof noemde idolen in de zeventiende eeuw 'objecten van blinde verering die ons oordeelkundig vermogen in de weg staan'. ,,Blind een idool of een schijnbeeld vereren, is volgens zowel Bacon als Plato iets heel negatiefs. Je kijkt naar iets, maar eigenlijk is het niets.”

,,Waarom krijg ik toch altijd zo'n ongemakkelijk gevoel bij het zien van dat soort programma's?” Jos de Mul, filosoof aan de Erasmus Universiteit, stelt zich deze vraag ook als hij naar andere tv-programma's kijkt waarin mensen cosmetisch worden getransformeerd.

Maar het ongemak 'is niet iets moreels', zegt hij. ,,Ik heb er geen probleem mee wanneer iemand zijn vergankelijkheid niet kan accepteren. Mensen joggen ook om jong te blijven, en dat vind ik ook niet erg.” Misschien komt het gevoel doordat de resultaten van de cosmetische wetenschap niet altijd even mooi zijn, peinst De Mul verder. ,,De neus van Michael Jackson, ja. Maar mijn ongemakkelijke gevoel komt niet noodzakelijk voort uit esthetisch onbehagen. Soms zie je ook een echte verbetering optreden.”

,,Nee, weet je wat het is? Het is ontologisch ongemak. Deze programma's doen pijn aan ons historisch besef. We zijn gewend om de dingen in een historische context te zien: iets heeft een begin en een einde. Een normaal mensenleven vertoont een bepaald onomkeerbaar lineair proces dat ook herkenbare sporen nalaat. Maar dat hoeft dus niet meer. We kunnen iemand in een ander mens verbouwen, met een andere identiteit en een schijnbaar andere leeftijd. Dat is wat ons aan het denken zet. Het is een indicatie van een verandering van ons wereldbeeld. Je kunt het vergelijken met 'Jurassic Park' waarin de lineaire lijn van de evolutie overhoop wordt gehaald.

Daar gebeurt met de soorten wat in dit soort programma's met individuen gebeurt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden