Mgr. Sol dankt protestanten en verzwijgt de moslims

De Molukken hebben een historie van strijd tussen wisselende godsdienstige coalities. In 1999 vochten moslims tegen een protesttants-katholieke alliantie. Emeritus bisschop Sol blikt terug.

In de vitrine ligt een goudkleurige bisschopsmijter. „Die heb ik zelden opgehad. Hij was te groot en ik was ook nooit zo van de mijters en de troon”, lacht de emeritus bisschop van de Molukken. Monseigneur Sol (91) – doorgaans gekleed in een batik overhemd – is altijd een man van eenvoud geweest.

Elke ochtend komt hij naar zijn bibliotheek in het centrum van Ambon. Daar weet hij zich omringd door zijn collectie moderne boeken, tijdschriften en zeldzame oude manuscripten, die hij in de loop der jaren heeft opgebouwd. Om de haverklap stappen mensen binnen voor advies, het lenen van een boek of een praatje. „Wacht even, dan help ik die meisjes even”, onderbreekt hij het gesprek. Opvallend kwiek stapt hij op twee jonge vrouwen af die een boek willen lenen.

Zestig jaar geleden kwam de Nederlander Andreas Petrus Cornelis Sol naar Indonesië om pastoor te worden op de Kei-eilanden, toen het rooms-katholieke centrum van de Molukken.

„Vóór 1800 mochten priesters eigenlijk niet in Indonesië komen. Als ze op doorreis waren, was een viering van de eucharistie uit den boze”, vertelt Sol. Het waren de protestanten die sinds de komst van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) de macht hadden in de kolonie. Godsdienstvrijheid kwam pas in 1800, toen Nederland een Franse vazalstaat was. Het werd aan het oordeel van de gouverneur-generaal overgelaten waar katholieken mochten neerstrijken. Uiteindelijk vestigde zich in 1888 de eerste priester – een jezuïet – op Kei. Op Ambon kreeg de katholieke kerk pas in 1925 toestemming permanent een pastoor te plaatsen. „Dat gaf grote opschudding, want als mensen ruzie met de dominee hadden, werden ze katholiek”, zegt Sol met gevoel voor humor.

Toen Sol op Kei arriveerde was er nog altijd sprake van grote concurrentie tussen protestanten en katholieken. „Veel ambtenaren waren protestantse Ambonezen. Niet zozeer getalsmatig, maar wel wat bestuursfuncties betreft waren zij op Kei de overheersende partij. Deze ambtenaren hadden een oude afkeer van katholieken. Zij vonden dat de Molukken hun gebied waren.” De machtsstrijd speelde door op sociaal gebied. „Als wij een school of een kliniek wilden oprichtten, lagen de protestantse ambtenaren dwars. Als katholieken kregen we ofwel geen verlof voor die school of kliniek, ofwel men besloot dat wij geen bekeerlingen mochten maken. Ook werd er meestal meteen een openbare school of kliniek met uitsluitend protestants personeel opgericht.”

Niet alleen de katholieken werden gedwarsboomd. „Ook moslims liepen tegen de macht van de protestanten op. Daarom hebben we als katholieken een politiek verbond met de moslims gesloten om samen sterker te staan. We hadden een goede onderlinge verhouding. Als het nodig was, kon je bij de islamieten terecht.”

Historisch gezien was de gelegenheidsalliantie tussen moslims en katholieken opmerkelijk. Niet ver van de bibliotheek staat verderop in de straat het beeld van Xaverius, de jezuïtische missionaris die zich tijdens de Portugese heerschappij in de zestiende eeuw inspande om Molukkers tot het katholicisme te bekeren. De bekeringsdrift leidde op de Molukken tot een bloedige strijd met de moslims. Om zich in veiligheid te stellen, bouwden de Portugezen in 1576 een fort dat de kiem van de stad Ambon zou vormen. „In de eerste dertig jaar van haar bestaan, was Ambon dus een katholieke stad”, concludeert Sol niet zonder trots.

Nadat Ambon in 1605 door de VOC op de Portugezen was veroverd, werd het katholicisme in de ban gedaan. De katholieke Molukkers werden gedwongen protestants te worden. „De priesters werden verjaagd. De dominees namen hun plek in en verkondigden dat het katholicisme een bijgeloof was dat verboden moest worden”, vertelt Sol op nuchtere toon.

Toen Sol in 1964 bisschop van de Molukken werd, leidde hij de katholieke kerk vanuit Ambon, waar de zetel sinds een paar jaar was gevestigd.

In de drukke Jalan Pattimura verrezen een kathedraal, een kerk, twee kloosters, een crisiscentrum en grote schoolcomplexen. „Nadat ons centrum naar Ambon was verplaatst, werd de verhouding met de protestantse synode steeds beter”, stelt Sol vast. Ook vanuit Rome werd daar ruimte voor gegeven. „Het Tweede Vaticaans Concilie had bepaald dat je aan oecumene moest doen. Het Vaticaan stelde dat de Heilige Geest ook in andere godsdiensten werkzaam was.”

De oecumenisch ingestelde Sol bouwde daarop voort. Bij de onthulling van het beeld van Xaverius nodigde hij de voorzitter van de synode uit. „Tijdens de plechtigheid wees ik erop dat we de protestanten dankbaar moesten zijn voor het feit dat zij het Kruis en de Bijbel vanaf de zeventiende eeuw hebben verkondigd. Wat ik er echter niet bij zei, was dat als de protestanten het christelijk geloof niet uitgedragen zouden hebben, de islam alles zou hebben overgenomen.”

Het initiatief tot toenadering kwam niet alleen van de katholieke kerk. Ook de protestanten zagen de voordelen van een alliantie. „Toen de protestanten in de verdrukking kwamen door de groeiende macht van de islam in Indonesië, is hun weerstand tegen de katholieken afgenomen. Ze zagen in dat ze met ons moesten samenwerken omdat ze anders vertrapt zouden worden. Met de synodevoorzitter heb ik een document opgesteld waarin we vastlegden dat we overal waar mogelijk zouden samenwerken. Alleen is de uitvoering van het document in gebreke gebleven.”

Intussen zag Sol hoe zich een nieuwe machtsstrijd ontwikkelde. „Er ontstond een groeiende spanning tussen de moslims en protestantse kerken over de vraag wie de belangrijkste posten op de Molukken kreeg.”

Op 19 januari 1999 barstte de burgeroorlog los. Protestanten en moslims gingen elkaar te lijf.

Monseigneur Sol is ervan overtuigd dat beide partijen zich in het geheim hadden voorbereid. „De protestanten hadden bezwaren tegen de groeiende macht van de islam en waren bereid te vechten. Omgekeerd waren ook de moslims bereid om te strijden om de macht.”

Het conflict werd volgens hem verder aangewakkerd door duistere krachten in Jakarta, waar na de val van het regime Soeharto pogingen werden ondernomen om de macht van het leger in te dammen. „Men had het conflict nodig om militairen naar Ambon te sturen en op die manier het leger een reden van bestaan te geven.”

De katholieken, stelt de emeritus bisschop, zaten tussen twee vuren in. Tot ook zij in het conflict werden meegezogen. „De protestanten waren boos omdat ze vonden dat wij veilig onder hun bescherming in christelijke gebieden zaten. Ze eisten dat de katholieken ook mee zouden doen.”

In 2000 waren de christenen aan de verliezende hand. „We dachten dat we uit de stad verdreven zouden worden. Altijd hadden we een tas klaar staan. Misschien zouden de moslims mij nog wel sparen. Ik was vooral bevreesd dat we opeens naar het bos zouden moeten vluchten. Op mijn leeftijd zou ik dat niet overleven.”

Sol vertrok naar Nederland. „Maar na enige tijd ben ik toch teruggekomen.”

Op Ambon zou het geweld jaren voortduren. Maar op de Kei-eilanden flitste de oorlog even op, om vrij snel weer te doven. Volgens monseigneur Sol kwam dat deels door de matigende invloed van de katholieke kerk. „Op Kei waren de katholieken veel minder bij de gevechten betrokken. Bovendien waren er nogal wat katholieken die de moslims beschermden.”

In 2004 laaide het geweld op Ambon nog een keer op. Monseigneur Sol moest alsnog vluchten. „Dat was wel een goede ervaring, want toen heb ik zelf ondervonden wat anderen hebben moeten meemaken. Ik besefte toen wat het betekent om je spullen kwijt te raken.”

De laatste jaren kenmerken zich door verzoening. „Men spant zich in om de godsdiensten bij elkaar te brengen. Er is altijd wel een bepaalde angst dat het conflict weer zal losbarsten. Maar het volk laat zich niet snel meer opjutten. Als er ergens een bom ontploft, blijft men tegenwoordig rustig.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden