Mgr. Claverie weigerde Algerije te identificeren met islam van fanatici

De auteur is islamoloog.

Ik denk dat Claverie het ruimer zag. Het ging hem en zijn collega's in Noord-Afrika, volgens een herderlijk schrijven van juli 1982, om het openbaren van Gods liefde voor alle mensen in een zoektocht samen met moslims. Bisschop Claverie had een dag voor zijn dood de Franse minister van buitenlandse zaken Hervé de Charette, die Algerije bezocht, ervan proberen te overtuigen dat men in Parijs Algerije niet moest blijven identificeren met het islamisme van de Fis, Gia en alle andere uit de hand gelopen agressieve groeperingen. Algerije zou niet op het punt staan in te storten.

De moord op Claverie zelf, zo kort na die op de zeven monniken wier klooster Pierre Claverie en Hervé de Charette juist hadden bezocht, schijnen zijn standpunt op gewelddadige wijze te weerleggen. Daarom is het goed dat Le Monde op de dag van de begrafenis van Claverie in een halve pagina groot artikel hemzelf nog eens zelf aan het woord liet. In dit artikel, dat hij in januari 1996 schreef, geeft de intellectueel die Claverie ook was, een scherpe analyse van de dilemma's waarmee moslims en christenen momenteel in Algerije te maken krijgen.

Luchtbel

Claverie begint met een jeugdervaring. Hij werd geboren binnen de 'koloniale luchtbel', zoals hij het noemt. Hij ging vaak naar de kerk en hoorde dat je je naaste moest liefhebben, maar herinnert zich niet dat met die naasten ook de Arabieren bedoeld werden. Later leerde hij de grote gastvrijheid en menselijkheid van de Algerijnen kennen. Na zijn doctorale studie van de islamitische filosofie in Frankrijk en aan het Dominicaanse studiecentrum in Caïro keerde hij terug naar het land van zijn jeugd. Hij kreeg de leiding van het kerkelijk studiecentrum in Algiers tot hij in 1981 Henri Teissier opvolgde als bisschop van Oran.

Tot zijn schrik ontdekte hij allengs dat de nieuwe Algerijnse leiding na de onafhankelijkheid in 1962 uitgerekend het exclusieve denken en handelen van de Fransen had overgenomen. De traditionele, orthodoxe moslims en die van de mystieke broederschappen bestonden ook voor de nieuwe leiding niet.

De traditionele en populaire islam raakte ontworteld en werd geïdeologiseerd; het uitsluitingsmechanisme ging werken als een gevaarlijk virus. De zogenaamde 'islamisten' vormden een parallelle islam, bijna een staat in de staat, die anderen verweet slechte moslims te zijn. Zolang de regering uit in hun ogen slechte moslims bestaat, legitimeren deze groepen hun geweld met een beroep op de volgens hen 'echte islam'. Sommige imams werden gedwongen fatwas uit te spreken ter rechtvaardiging van hun gewelddadig optreden. Claverie vertelt dat één zo'n imam achteraf voor de televisie had verklaard: “Zie hoe ver het met ons gekomen is, heden ten dage snijden wij kelen af en zeggen: dit is het oordeel Gods, dit is de wet Gods.”

Eerste preek

Reeds in zijn eerste preek als bisschop van Oran in 1981 pleitte Claverie voor een plurale mensheid onder God. “Daarom”, zo zei hij letterlijk, “vrees ik niets zo zeer als sectarisme en fanatisme, vooral als het religieus is. Onze christelijke geschiedenis draagt ook talrijke trekken daarvan. We kunnen daarom niet zonder ongerustheid aanzien hoe fundamentalistische bewegingen zich ontwikkelen. Ze verdelen de kerk reeds. In de islam, onder de naam van Moslim Broeders, schijnt hun invloed toe te nemen.”

Claverie zag een teken van hoop in het feit dat de mensen in Algerije de islam niet meer als iets vanzelfsprekends zien; ze moeten kiezen wat voor islam ze willen. Die vrije keuze veronderstelt het aanvaarden van echte pluraliteit binnen de islam maar ook daarbuiten. Hij hoopte nadrukkelijk dat ook Algerijnse christenen daarvan zullen profiteren. Want veel moslims zien de christen Algerijnen niet voor vol aan. Tolerantie houdt voor velen in dat de dominante groep tolereert, dat de anderen bestaan. Deze neerbuigende acceptatie is iets anders dan het werkelijk accepteren van andersgelovigen.

Tijdens een lezing in Den Haag op 16 april 1986, die ik meemaakte, dreef een Algerijnse politicus bisschop Claverie in het nauw met zijn vragen. “Monseigneur, u hebt gesproken over de Algerijnse kerk. U bedoelt natuurlijk de Fransen die zijn gebleven en de andere buitenlanders. Maar zijn er ook echte Algerijnen, die christen zijn geworden en hoeveel dan wel?” Bij zijn beantwoording omzeilde Claverie de vraag, maar de politicus hield aan en Claverie moest toegeven dat er wel zulke christenen waren maar dat hij geen precieze aantallen kon geven, omdat sommigen aarzelden openlijk voor hun geloof uit te komen.

Slachtoffer

Deze pastoraal gemotiveerde aarzeling en terughoudendheid zou vandaag nog groter zijn geweest. Want het zijn juist de islamisten die de individuele vrijheden blijvend ondergeschikt willen maken aan de belangen van de islamitische samenleving zoals zij die opvatten. Professor Nasr Hamid Aboe Zaid uit Caïro (thans in Leiden) dreigt van die opvatting ook het slachtoffer te worden. Er is moed voor nodig om voor pluriformiteit te blijven opkomen. Die moed had mgr. Pierre Claverie. Hij kritiseerde zowel de regerende partij als het Front Islamique du Salut.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden