Mexico's 'democratische' gezicht

LIMA - Ondercommandant Marcos, een van de leiders van de rebellen in de Zuidmexicaanse deelstaat Chiapas, is bereid met de regering te overleggen op voorwaarde dat er een tijdelijk bestand wordt afgekondigd. Het Mexicaanse regeringsleger moet dan wel ophouden met het bombarderen van doelen in Chiapas en alle militairen uit de provincie terugtrekken.

PAUL HAZEBROEK

“De opstand van de zapatistas in Chiapas vergt nog veel opheldering, maar is in wezen niets anders dan een nieuw bewijs dat Mexico nog lang geen authentieke democratie is, evenmin als de rest van LatijnsAmerika. Nog negentig procent van de Zuidamerikanen wordt door hun regeringen gemarginaliseerd.”

Hernando de Soto, directeur van het Peruaanse Instituut voor Vrijheid en Democratie (ILD) in Lima, moet met lede ogen aanzien hoe er niet alleen in Mexico, maar ook in zijn eigen land nauwelijks iets is veranderd, sinds het verschijnen in 1986 van zijn bekende boek 'El otro sendero' (Het andere pad) over de informele economie in Lima. De Soto staat sindsdien bekend als een vurige pleitbezorger voor de legalisering van de illegale bedrijfjes en lapjes grond van de armen in ontwikkelingslanden. Zolang die revolutie niet plaatsvindt, blijft het economische klimaat in die landen onzeker, en blijft er een voedingsbodem bestaan voor opstanden zoals nu in Chiapas, waarschuwt hij.

De Soto: “Wij doen in Latijns-Amerika met zijn allen of met de invoering van de liberale-markteconomie alle problemen rond het formaliseren van bezittingen niet meer bestaan. Ook bij het vrijhandelsakkoord tussen de VS, Canada en Mexico doen regeringen alsof er maar een Mexico bestaat. Maar daarnaast is er ook een totaal afgescheiden informeel Mexico. Dat merkt niets van de economische vooruitgang.” Ook de guerrillabeweging Lichtend Pad in Peru, volgens president Fujimori zo goed als uitgeschakeld, kan volgens De Soto straks weer een offensief ontketenen, zolang de wet niet wordt aangepast aan de feitelijke situatie in het land.

De Soto: “Het is niet zo dat de armen helemaal geen bezittingen hebben. Ga maar kijken op het land. Door de landonteigeningen in het verleden blaft daar nu op iedere akker een andere hond. En neem Lima. Alle pueblos jovenes (krottenwijken) zijn in het bezit van de armen.”

De Soto: “Alleen hebben die bezittingen heel weinig waarde en zijn niet geformaliseerd. Dus kunnen de armen met hun bedrijfje of grond niet hetzelfde doen als de rijken met hun eigendommen. Dat wil zeggen verkopen of verhuren, of er een hypotheek op nemen. Of er duurzaam in investeren. Ze worden buiten de formele economie gehouden, waardoor ze arm en uitgebuit blijven.”

Latijns-Amerika heet sinds kort wel democratisch te zijn, maar is het volgens hem nog lang niet echt. “Latijns-Amerika kent alleen het puntje van de democratische ijsberg: verkiezingen. Maar van echte medezeggenschap voor de bevolking is geen sprake. Daarom weten overheden ook niet wat er werkelijk onder het volk leeft.”

De opstand in Chiapas heeft volgens hem hoofdzakelijk te maken met eigendomsrechten voor arme boeren. De Soto: “Veel oorlogen zijn om die reden begonnen. De Mexicaanse revolutie, maar ook de Russische.”

Hij vergelijkt Latijns-Amerika met de geschiedenis van Europa. Daar kostte de legalisering van de informele rechten van boeren op hun grond ook veel tijd en strijd tegen de grootgrondbezitters. In Duitsland begon dit formaliseringsproces in de twaalfde eeuw en duurde tot eind vorige eeuw, met in de zestiende eeuw de grote boerenopstand die aan de basis lag van het protestantisme.

Duitse boeren kregen begin vorige eeuw van hun vorsten ook grond in ruil voor hun steun tegen Napoleon. In de Verenigde Staten werd het formaliseringsproces aangewakkerd door de drang naar uitbreiding van het territorium, in Japan en Zuidoost-Azie na de Tweede Wereldoorlog door het streven om het communisme een halt toe te roepen. De Soto meent dat het geweld van bewegingingen als Sendero en de zapatistas ook in Latijns-Amerika zal uitmonden in een tactiek van regeringen om de eigendomsrechten van de armen stapsgewijs te formaliseren.

Want nu deze regeringen hun economieen hebben opengegooid en met elkaar wedijveren om de gunst van de beleggers, zijn ze stuk voor stuk ten zeerste gebaat bij rust binnen de grenzen van hun land. Beleggers hebben immers een afschuw van kruitdamp.

Ook vinden er dit jaar en volgend jaar in veel Latijns-Amerikaanse landen verkiezingen plaats (in Mexico in augustus), en zullen de machthebbers dus extra geneigd zijn om het volk te paaien. Zo heeft president Salinas naast harde repressie van de guerrilla te elfder ure ook grootscheepse hulp voor Chiapas beloofd.

Maar in Peru is van een ommekeer niet veel te merken. De versnelde eigendomsprocedure die onder Fujimori's voorganger Alan Garcia onder druk van links en met steun van het ILD als wet in 1989 van de grond kwam, is volgens De Soto door de nieuwe grondwet weer buiten werking gesteld.

De Soto legde zijn functie als adviseur van Fujimori eind 1991 neer uit protest tegen de blokkade van regeringsfunctionarissen tegen zijn plannen om de armen in de markteconomie te integreren.

De Soto: “Dankzij de wet van 1989 kon het ILD (met financiele steun van de Wereldbank) 150 000 illegale eigenaren wettelijk registreren. Dat werk ligt nu weer stil, terwijl er nog minstens drie miljoen families op de wachtlijst staan.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden