Recensie

Mevrouw Churchill komt er in de geschiedenisboeken meestal bekaaid van af

Clementine Hozier, hier voor haar huwelijk (1908), had volgens tijd-genoten een koninklijke uitstraling. Veel mannen begeerden haar. Ze brak twee verlovingen af voordat ze Winston Churchill ontmoette.Beeld RV

Sonia Purnell schreef een heerlijke biografie van de levenspartner van Winston Churchill.

‘Bloed, noeste arbeid, tranen en zweet, niets anders heb ik te bieden’, zijn de beroemde woorden die de kersverse Britse premier Winston Churchill in het Lagerhuis uitsprak op maandag 13 mei 1940, drie dagen nadat nazi-Duitsland de Benelux-landen was binnengevallen. De Britten vreesden dat hun land het volgende doel zou zijn.

Churchill had aan die ‘legendarische opsomming’ nog een woord moeten toevoegen, namelijk de naam van zijn echtgenote: Clementine Hozier. Want ‘Clemmie’, zoals intimi haar liefkozend noemden, groeide in de Tweede Wereldoorlog uit tot de steun en toeverlaat van haar man. 

Zij was de adviseur die hij bij nacht en ontij om raad kon vragen, de vrouw bij wie hij rust vond en bij wie hij kon uithuilen als hij het niet meer zag zitten, de moeder des vaderlands die met tomeloze inzet het moreel van de bevolking en het leger op peil hield.

Helaas hebben historici de rol van Clementine niet altijd op zijn waarde geschat, schrijft de Britse journalist Sonia Purnell in haar prachtige biografie van de echtgenote van Churchill. 

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Sonia Purnell - Clementine, een leven met Winston ChurchillBeeld RV

Allesbepalende factor

Mevrouw Churchill komt er in de geschiedenisboeken meestal bekaaid van af, als de echtgenote die altijd op de achtergrond bleef, die het gezin draaiend hield maar inhoudelijk nauwelijks invloed had op haar wederhelft en zich niet bemoeide met de staatstaken die hij vervulde. In zijn befaamde standaardwerk over de Tweede Wereldoorlog noemt Churchill haar naam maar één keer.

Purnell doet in haar boek aan eerherstel. Clementine, zo schrijft ze, was in het leven van Winston de allesbepalende factor. Zonder haar had hij niet de status van een van de grootste staatslieden van de twintigste eeuw kunnen bereiken. De biografe haalt met instemming de stafchef van de oorlogspremier, generaal Hastings Lionel Ismay, aan: als Clementine er niet was geweest “zou de geschiedenis van Winston Churchill en van de wereld er heel anders uit hebben gezien”.

Clementine Ogilvy Spencer was van adellijke komaf. Haar vader was waarschijnlijk niet haar verwekker, haar moeder hield er nogal een vrijpostig liefdesleven op na. Een deel van haar jeugd woonde ze in het Franse Dieppe. In 1904 ontmoette ze Churchill voor de eerste keer, maar er sloeg nog geen vonk over. Dat gebeurde wel vier jaar later toen ze aan eenzelfde diner aanzaten.

Bijna zestig jaar waren ze met elkaar getrouwd. Het huwelijk kende diepe dalen, de twee konden vreselijk ruzie maken. Clementine bestempelde het gedrag van haar man soms als ‘weerzinwekkend’, veegde hem regelmatig de mantel uit, en omgekeerd noemde Winston haar ‘zij-wier-bevelen-opgevolgd-moeten-worden’. Maar ze waren ook stapeldol op elkaar; de relatie was per saldo stabiel.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Een stranddag in Hendaye, Frankrijk, juli 1945. Vakanties samen waren zeldzaam. Winston en Clementine konden het nooit eens worden over reisgenoten en bestemmingen.Beeld RV

Wijze adviezen

Regelmatig moest Clementine hem uit de put halen, bijvoorbeeld toen Churchill tijdens de Eerste Wereldoorlog als minister van Marine een blunder beging bij de slag om Gallipoli in Turkije waardoor duizenden mannen de dood in werden gejaagd. Het betekende bijna het einde van zijn carrière.

Mede onder haar invloed besloot hij als militair naar de loopgraven in Noord-Frankrijk te gaan, om daar letterlijk weer van onderaf aan te beginnen. Bij de slag om Engeland in 1940 stond ze pal achter hem, net als aan de vooravond van D-Day in juni 1944, toen Churchill bang was voor eenzelfde drama als bij Gallipoli. “Besef je dat als je morgenochtend wakker wordt, er twintigduizend man gesneuveld kunnen zijn?”, zei hij tegen haar.

Bijna altijd luisterde Winston naar de wijze adviezen van zijn vrouw. Als hij dat niet deed, kwam hem dat meestal duur te staan. In 1936, toen koning Edward VIII wilde trouwen met een gescheiden vrouw en het kabinet hem tot aftreden dwong, verdedigde Churchill als parlementariër de vorst door dik en dun, tegen het advies van Clementine in. Hij werd weggehoond in het Lagerhuis, en weer hing zijn carrière aan een zijden draadje.

Vlak na de oorlog waarschuwde Churchill in de verkiezingscampagne de Britten voor het gevaar van Labour, de sociaal-democraten vergeleek hij zelfs met de Gestapo. Een bizarre opmerking, vond zijn vrouw, want hij had in het nationale oorlogskabinet juist prima samengewerkt met de partij van Clement Attlee. Die won de verkiezingen glansrijk: een smadelijke nederlaag voor Churchill.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Met haar dochters Mary (links) en Sarah, juli 1946. Clementine heeft zojuist op BuckinghamBeeld RV

Verwend kreng

Ook in het gezin gingen de zeeën soms hoog. Winston en Clementine kregen vijf kinderen van wie de oudste drie een turbulent leven kenden, met drank, gokschulden, buitenechtelijke affaires en scheidingen. Zeker Randolph, de enige zoon, was een onmogelijk kind, een verwend kreng dat zijn ouders voortdurend tot wanhoop dreef; Clementine mocht de problemen meestal oplossen, want Winston had andere zaken aan zijn hoofd.

Randolph was getrouwd met ene Pamela, die het bed deelde met de Amerikaanse gezant Averell Harriman, persoonlijk afgevaardigde van president Roosevelt. Deze affaire had opmerkelijk genoeg de zegen van haar schoonouders. Churchill stelde namelijk alles in het werk om de Verenigde Staten te betrekken in de Tweede Wereldoorlog; want zonder de VS zou nazi-Duitsland niet verslagen kunnen worden. 

En Harriman was een belangrijke schakel met veel macht en invloed. Bij Pamela bleef het niet. In hetzelfde hoofdstuk (met de veelzeggende titel ‘De verleiding van Amerika’) wordt uitvoerig uit de doeken gedaan hoe dochter Sarah, die in scheiding lag, een relatie kreeg met de getrouwde Amerikaanse ambassadeur in Londen, John Winant; ook dat kwam het landsbelang goed uit.

Sonia Purnell weet zulke affaires met smaak te schetsen. De hele biografie is fantastisch geschreven en trouwens ook prima vertaald. Het boek is ook nog eens inhoudelijk ijzersterk. De auteur is soms snoeihard in haar oordeel, vooral over Winston, maar Clementine spaart ze evenmin.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Nice, 1923. Clementine was, in tegenstelling tot Winston, heel sportief. Ze kon goed tennissen, reed paard en speelde golf. Beeld RV

De vrouw van 

Haar bewondering voor de vrouw van de staatsman blijft overeind, voor Clementines oordeel, dat meestal loepzuiver was, voor haar politieke inzicht, dat haar vrijwel nooit in de steek liet, voor haar optreden als gastvrouw in Downing Street, haar rol als moeder. Al met al is het boek zeker geen hagiografie.

Clementine was een feministe, maar in deze biografie is ze toch vooral de vrouw van. Dat blijkt zeker aan het eind. Churchill overleed in januari 1965, negentig jaar oud. Zijn tien jaar jongere vrouw stierf eind 1977. Voor die bijna dertien jaar dat ze weduwe was, trekt Purnell nog geen vijf bladzijden uit. Dat is nogal karig.

Daar staat tegenover dat de auteur in zowel de inleiding als de epiloog van dit heerlijke boek met een keur van argumenten de grote betekenis van Clementine Churchill voor haar man en haar land weet neer te zetten. Tot op de dag vandaag heeft het Verenigd Koninkrijk aan geen andere partner van een minister-president zo veel te danken gehad.

Sonia Purnell
Clementine. Een leven met Winston Churchill (First Lady. The Life and Wars of Clementine Churchill) Vert. Henk moerdijk Karmijn; 448 blz. €34,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden