Met zomaar nieuwe huizen komt Sint-Maarten er niet

Een gezin loopt langs het puin van de vele kapotte hotels en restaurants om materialen te zoeken om hun huis te repareren. Beeld Joris van Gennip
Een gezin loopt langs het puin van de vele kapotte hotels en restaurants om materialen te zoeken om hun huis te repareren.Beeld Joris van Gennip

Terwijl Nederland en Sint-Maarten nog steggelen over de inzet van de honderden miljoenen euro's voor de wederopbouw, vroeg Trouw vier experts naar hún plannen. Herbouw moet het begin zijn van een zelfvoorzienend eiland.

Hans Marijnissen

De huisjes op de heuvel van Dutch Quarter, net ten noorden van de hoofdstad Philipsburg, hebben allemaal een dak van kleurig plastic folie. Droog hebben de armste inwoners van Sint-Maarten het inmiddels wel, maar hoe moet dat als de volgende orkaan arriveert?

Vier deskundigen die hun expertise in het ontwerpen van bouwwerken hebben gecombineerd met kennis van hoge windsnelheden, lieten op verzoek van Trouw hun licht schijnen over de wederopbouw van het door Irma getroffen eiland.

Hoogleraar Rob Nijsse en zijn promovendus Pieter Ham zijn verbonden aan de Technische Universiteit Delft, hoogleraar Bert Blocken aan die van Eindhoven, en stedenbouwkundige Vera Kreuwels is net terug van Sint-Maarten, waar zij namens het Nederlandse Rode Kruis de nood in kaart bracht, en de mogelijkheden tot wederopbouw.

1 | Hoe moeten ze zich op Sint-Maarten wapenen?

Zodra er in een gebied windsnelheden van boven de 180 kilometer per uur worden gemeten, zegt hoogleraar Bert Blocken, spreken we van een orkaan van de derde categorie en gaan er dingen mis. “De horizontale druk op de muren en het dak wordt dan enorm, waardoor de woning zijdelings over wordt geduwd. De kans bestaat dan dat het dak losbreekt, zodat dit in één keer wordt opgetild. Zodra dit is gebeurd, verplaatst de windkracht van de orkaan zich naar de gehele binnenruimte, en dat blijft zo totdat de gehele woning uiteen is geblazen.”

Nog vaker komt het voor, zegt Blocken, dat het dak en de muren wel sterk genoeg zijn, maar één raam het begeeft of de deur. “Ben je een raam kwijt, dan is ook de woning vaak verloren. De orkaankracht trekt dan door dat ene gat naar binnen en duwt van onderaf het dak van de woning.” Vandaar dat er na een orkaan zoveel hele daken op straat zijn te vinden, zegt Vera Kreuwels van het Rode Kruis. “De gevolgen voor de woning zijn overigens even ernstig. Zonder dak heeft de orkaankracht vrij spel.”

De oplossing is simpel en niet zo heel kostbaar, zegt ze. “Zorg ervoor dat, op wat voor manier dan ook, het dak goed vastzit aan de muren en de muren weer een stevige verbinding met het fundament hebben. Zo houden alle onderdelen elkaar als het ware vast.”

2 | Hoe kunnen de armsten dat doen?

Om te beginnen, zegt Vera Kreuwels, kunnen inwoners zich goed tegen orkanen beschermen door een goede locatie te kiezen. “Op Sint-Maarten zie je weer dat de armste buurten zijn gebouwd tegen scherpe hellingen die de meeste wind pakken én gevoelig zijn voor modderstromen en aardverschuivingen.” Probeer óók niet te dicht aan de kust te wonen, stelt Bert Blocken. “Een orkaan komt echt aan land, zoals we dat zeggen. Hij raakt de kust, waarna hij op land vaak in kracht afneemt. Dan kun je beter binnenlands wonen, dan op het strand.”

Dat is zeker zo, vindt de Delftse hoogleraar Rob Nijsse. “Maar laten we niet doen alsof Sint-Maarten een wit blad is, waar we opnieuw kunnen beginnen met bouwen. Het eiland is een bestaand iets, met een indeling, een stratenplan. Daar kun je niet omheen. De bewoners willen gewoon op hun eigen perceeltje hun eigen woninkje zo snel mogelijk opbouwen. Dat is een heel menselijk en ook te waarderen uitgangspunt. Natuurlijk moeten ze rekening houden met de toekomst, maar hun onderdak moet nú geregeld worden. Dus zij gaan provisorisch herstellen met beperkte middelen. En nu al is duidelijk: dat wordt nooit een Siemens wasmachine. Het is al heel wat als ieder huis planken heeft om bij een orkaan voor de ramen te timmeren. Dat zal al heel wat schelen.”

Dat is zo, zegt Kreuwels van het Rode Kruis, maar dat wil niet zeggen dat de opbouw niet ietsje veiliger kan dan voorheen. “Wij zijn van plan om op korte termijn een informatiecampagne te starten, waarin een aantal opties voor veiliger terugbouwen staat opgesomd. Heb je weinig geld, bevestig je dak dan met stevig ijzerdraad aan de wanden. Heb je iets meer geld, gebruik dan wapeningsstaven die doorgaans in gewapend beton worden gebruikt. Heb je nog meer te besteden, koop dan speciale voorgevormde ‘stormankers’ zodat het dak en de wand elkaar gaan ‘omarmen’.”

Daarnaast gaat het Rode Kruis op zeer korte termijn vouchers uitdelen waarmee de allerarmsten zelf bouwmateriaal kunnen aanschaffen. “Die vouchers hebben verschillende geldelijke waarden, en kunnen in serie worden verstrekt. Zo kunnen we mensen stimuleren eenvoudige maatregelen te nemen om schade in de toekomst te voorkomen. Pas als er een stormanker om de verbinding tussen wand en dak zit, volgt de volgende voucher. Maar in principe kunnen de bewoners dus zelf uitmaken hóe ze hun woning veiliger maken. Een voucher is daarmee een heel flexibele ondersteuning waarmee iedereen naar een eigen oplossing kan zoeken.”

Volgens hoogleraar Blocken zijn de kosten van het orkaanbestendig maken van een eenvoudig huis ook helemaal niet zo hoog. “Een paar honderd dollar maakt het verschil tussen een stevig onderkomen en een weggewaaide woning.” Je moet die dollars alleen wél hebben.

3 | En hoe verdedigt de middenklasse zich?

Het viel Vera Kreuwels van het Rode Kruis tijdens haar inspectieronde over Sint-Maarten op dat tussen de vernielde woninkjes soms oude traditionele huisjes stonden die amper schade hadden. “Die panden waren doorgaans vierkant, en hadden een puntdak dat bestond uit vier driehoeken.” Toevallig kwam promovendus Pieter Ham eenzelfde soort woningen tegen op de Filippijnen waar ze ‘bahay kubo’ heten. Ze komen uit de tijd dat de mensen nog wisten hoe ze moesten bouwen om zo goed mogelijk een orkaan te doorstaan, nog vóórdat er nieuwe materialen beschikbaar kwamen.

Maquette van huizen die bestand zouden zijn tegen een orkaan. Beeld RV
Maquette van huizen die bestand zouden zijn tegen een orkaan.Beeld RV

Die historische vorm gebruikten Ham en zijn collega Joran van Schaik bij het ontwerp van een eenvoudige gezinswoning die tegen tyfoons kan én na overstroming blijft drijven. Dezelfde huizen zijn op Sint-Maarten op een fundament te plaatsen. Dat hoeft maar anderhalve keer sterker te zijn dan een ‘normaal’ fundament. Ham: “In de tyfoongevoelige regio op de Filippijnen zijn de rijstvelden door de vele overstromingen onbruikbaar geworden, waarna ze werden ingericht als visvijvers. Maar door diezelfde overstromingen ontsnappen ook die vissen. Voor ons zijn de verlaten meren nu ideaal voor woningbouw. Het zijn locaties vlakbij de bewoonde wereld, terwijl ze erg in de luwte liggen. Als we houten skeletten vullen met plastic vaten, ontstaan er drijvende platforms, waarop we vierkante woningen kunnen bouwen. Van lokaal hout produceren we buitenwanden en die worden weer voorzien van haakse binnenwanden. Ze staan dus loodrecht tegen de buitenwand, waardoor deze bij de enorme tyfoondruk sterk genoeg blijven.”

In het puntdak bevinden zich driehoekige luiken die open kunnen en zo voor natuurlijke ventilatie zorgen. Bij een tyfoon kunnen ze hermetisch afgesloten worden, zodat de wind er geen vat op krijgt. In het dak zitten stevige kruisen in de nok, zoals in Nederland ook in oude boerderijen is te zien.

“Met beperkte toevoegingen ontstaat zo een orkaanbestendig huis dat zich duizend keer minder door de wind laat vervormen, en zelfs twee of drie verdiepingen kan hebben.”

Een eenvoudige éénlaagswoning kost 7000 euro, wat betekent dat deze bestemd is voor de lage middenklasse. Politiemensen, brandweer, onderwijzers en winkelpersoneel zouden hierin een onderkomen kunnen vinden. In de loop van volgend jaar worden de eerste gebouwd.

4 | Wie gaat de bouw organiseren en financieren?

Pieter Ham onderzoekt in samenwerking met stichting Finch Floating Homes momenteel de mogelijkheden voor het stichten van woningbouwcorporaties op de Filippijnen, net zoals die in Nederland ontstonden aan het begin van de vorige eeuw toen de woningnood onder armsten groot was. Die structuur zou betekenen dat de bewoners de drijvende woningen niet zelf hoeven te kopen, maar huur kunnen betalen. De huizen worden zo voor méér mensen betaalbaar. Dat model kan ook op Sint-Maarten uitgerold worden, zegt Ham.

Zijn hoogleraar Rob Nijsse heeft ook een ander plan: “Laten we niet vergeten dat Sint-Maarten dicht bij Zuid-Amerika ligt”, zegt hij, en daar is hout genoeg. “In Colombia bijvoorbeeld wordt veel met bamboe gebouwd, en dat is makkelijk door Sint-Maarten in te voeren. Nog beter is het als Sint-Maarten zélf bamboe gaat verbouwen: geef het water en het groeit.” Zo kan het eiland naast het toerisme een industrie krijgen die niet alleen in het eigen gebied afzet heeft, maar in de gehele Cariben. Dat mes snijdt volgens hem aan twee kanten: de werkgelegenheid lost de armoede op, en met het loon kunnen de bewoners hun nieuwe huizen financieren. “Je raakt zo af van het in elkaar flansen van woninkjes, zoals dat nu moet gebeuren. En met deze légale economie ontstaat er ook een wapen tegen de illegale, die van gokken en corruptie aan elkaar hangt.” De mensen op Sint-Maarten worden op deze manier zelfvoorzienend. Nijsse: “De orkaanbestendige huizenbouw is zo slechts een instrument in iets veel groters: duurzame ontwikkeling.”

Lees ook: De schade op Sint-Maarten is veel groter dan gedacht

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden