Met zeven vrouwen op reis door Europa

Waarin sjah Naser zich vergaapt aan het closet van koningin Victoria

In de Nederlandse literatuur vertegenwoordigt Kader Abdolah een herkenbaar merk. Zijn recept, tot nu toe het best en succesvolst toegepast in 'Het huis van de moskee' (2005), is gebaseerd op een mélange van de oriëntaalse vertelkunst, door hem geïmporteerd uit zijn geboorteland Iran, én een markante persoonlijkheid die een zekere naïveteit (al dan niet gespeeld) paart aan een onwrikbaar ego. Omdat die twee bestanddelen nogal divers van aard zijn, wringt er af en toe iets in dit schrijverschap. Wie niet van Abdolah houdt, of zoals ik minder van hem is gaan houden, weet waar dat 'm in zit. Zijn schijnbaar onopgesmukte verteltrant krijgt gaandeweg steeds meer de trekken van een kunstje, en de manier waarop hij als zelfbenoemde publieke intellectueel, met aplomb commentaar levert op politieke en sociale kwesties kan irriteren. Maar je kunt ook van deze auteur en zijn werk blijven houden omdat je gecharmeerd bent door zijn onverstoorbare zelfvertrouwen en zijn onmiskenbare vertellerscapaciteiten.

Abdolah's beproefde recept is duidelijk herkenbaar in zijn nieuwe roman 'Salam Europa!' Aan het woord is Sjeed Damal, een uit Iran afkomstige docent oosterse talen. Hoewel hij voornamelijk leeft voor zijn vak en zich daartoe als een kluizenaar opsluit in studeerkamer of bibliotheek, maakt hij af en toe ook zijn opwachting in televisieprogramma's als de actualiteit daarom vraagt. 'Vooral nu vluchtelingen massaal naar Europa komen, verschijn ik vaker in de media om een en ander uit te leggen', laat hij ons weten.

Op zekere dag krijgt Damal het anderhalve eeuw oude reisjournaal van een Perzische sjah in handen (in 1972 al in Nederlandse vertaling verschenen onder de titel 'Een harem in Bismarcks rijk'). Het levert de opzet voor een boek over Europa dat Damal al sinds lang wil schrijven. 'Met de kennis van nu', zoals hij in navolging van politici zegt, treedt hij in de sporen van de reislustige vorst en vult vanachter de rug van zijn voorganger van alles aan wat die niet heeft kunnen of willen zien.

Met de keuze voor de hoofdpersoon sluit 'Salam Europa!' aan bij Abdolah's roman 'De koning' (2011), een geromantiseerde biografie van sjah Naser ed-Din Kadjar (1831-1896). Dat deze despoot zijn vernieuwingsgezinde eerste minister Mirza Kabir, betovergrootvader van Abdolah, uit de weg liet ruimen, is een pikante bijkomstigheid die niet onvermeld blijft. Maar in weerwil van dat treurige feit blijft zowel 'De koning' als 'Salam Europa!' gehuld in een operetteachtige sfeer. De vorstelijke reiziger die met zeven vrouwen uit zijn harem en een stoet bedienden door Rusland, Polen, Duitsland, België, Nederland, Engeland en Frankrijk trekt, is in handen van toergids Abdolah weinig meer dan een schertsfiguur. Voor een deel is dat te danken aan de gehanteerde vertelvorm van de 'hekajat', het Perzische sprookje dat een leerzame geschiedenis behelst. Dat genre moet het hebben van directe aanschouwelijkheid en laat weinig psychologische diepgang toe. En dus zien we hoe de sjah zich tijdens een bezoek aan koningin Victoria vergaapt aan het voor hem onbekende watercloset of het jonge prinsesje Wilhelmina laat wegvliegen op een door hem meegebracht tapijt.

Aan deze en andere fantasieën en fata morgana's zouden we plezier kunnen beleven, alleen hier komen ze haaks te staan op de intermezzo's waarin verteller Dalam de wonderlijke reis van shah Naser laat anticiperen op de werkelijkheid van de eenentwintigste eeuw. De parallel tussen het Kremlin van de Russische tsaren en het Kremlin van de pseudo-tsaar Poetin is tot daar aan toe. Maar wat heeft de reis van een Perzische vorst te maken met de migratiestromen die zich vandaag de dag vanuit het Midden-Oosten richting West-Europa bewegen? En dan die bespiegelingen waarin Sjeed Damal zich laat gaan. Zo bepeinst hij dat de Brexit een uitdaging kan zijn. Want de Britten 'hebben altijd grote risico's durven nemen. Door hun beslissing dwingen ze ook Europa een nieuwe weg in te slaan, een nieuwe identiteit aan te nemen.' Maar waarheen leidt die weg, meneer Damal? En wat bedoelt u met 'identiteit'? Kunt u dat misschien uitleggen als u weer op de televisie verschijnt?

Kader Abdolah: Salam Europa!

Prometheus; 431 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden