'Met westerse psychiatrie red je het niet in Afrika'

Wereldwijd zijn de laatste tien jaar meer dan twee miljoen kinderen gedood in oorlogen. Nog eens vijf miljoen raakten blijvend gehandicapt door marteling, mijnen en ander oorlogstuig. Een kleine één miljoen is hun ouders kwijt of wees geworden. Tien miljoen kinderen zijn getraumatiseerd door oorlogsgeweld.

In Den Haag zijn 130 psychiaters, psychologen, artsen en sociologen uit dertig verschillende landen bij elkaar, om te praten over de gevolgen van trauma's die kinderen oplopen in gewapende conflicten. üén van hen is dr. Custodia Mandlhate, de enige psychiater in Mozambique.

Die unieke positie zorgt ervoor, dat Mandlhate een vrouw is, die enorm veel werk te doen heeft. Verontschuldigend somt ze de banen op die ze in Mozambique heeft, en benadrukt dat ze die uit noodzaak vervult en niet uit ambitie. “Ik ben directrice van het psychiatrisch ziekenhuis in Maputo, ik heb de enige leerstoel psychiatrie aan de universiteit in diezelfde stad en ben hoofd van de afdeling geestelijke gezondheidszorg van het ministerie van gezondheid.”

Op haar schouders rust de taak om de geestelijke gezondheidszorg in Mozambique van de grond te krijgen. Jarenlang was het Afrikaanse land toneel van een vreselijke burgeroorlog. Na de onafhankelijkheid in 1975 gingen de soldaten van het linkse Frelimo en het rechtse Renamo elkaar te lijf. Het hele land werd erdoor verwoest; er vielen meer dan één miljoen slachtoffers.

Volgens Custodia Mandlhate is niemand in Mozambique aan de oorlog ontsnapt. “Direct of indirect heeft iedereen met de gevolgen van het geweld te maken. Ook ik heb diverse familieleden, onder wietwee nichtjes, verloren. Ik had nog de mazzel dat ik in de stad Maputo woonde. Daar werd zo goed als niet gevochten. Het platteland was het eigenlijke slagveld, daar vielen de meeste slachtoffers. Mijn moeder is uiteindelijk uit ons dorp in de streek Gaza gevlucht. Ze kwam bij mij in de grote stad wonen.”

De jeugd van Mozambique was het kind van de rekening. Onderzoek heeft aangetoond, dat 77 procent van hen een moord heeft gezien, 63 procent moest toekijken bij een verkrachting. Meer dan de helft van alle kinderen werd ontvoerd om dienst te doen als drager van militair materieel in de legers van beide partijen. Een kwart van hen moest vechten.

Het zijn cijfers die ook Mandlhate niet vrolijk stemmen. “Er is nog ontzettend veel werk te doen. Want ook de ouders van die kinderen zijn zwaar getraumatiseerd. Als je wilt, dat zij weer goede opvoeders worden, dan zul je hen ook moeten helpen. Het gezin en de familieband moeten weer hersteld worden. Dat is moeilijk. Zeker voor kinderen die hebben geleerd, dat ze met een geweer in de hand hun zin krijgen.”

De psychiater benadrukt, dat de oorlog eigenlijk op drie terreinen gevolgen heeft voor de kinderen. “Ten eerste worden ze biologisch getroffen. Ze gaan dood, raken gehandicapt, zijn ondervoed en hebben allerlei ziektes, zoals malaria en tbc. Het tweede effect van een oorlog is sociaal. Kinderen worden wees, raken dakloos, kunnen niet meer naar school en hebben geen toegang tot gezondheidszorg. Dan zijn er nog de de psychische gevolgen. De kinderen kunnen niet slapen, hebben nachtmerries, zijn nerveus en gespannen, vertonen aggressief gedrag, worden depressief en eenzelvig.”

Hoewel er van echte genezing pas sprake kan zijn, als de biologische en sociale gevolgen ook aangepakt zijn, is dr. Mandlhate druk bezig met het opzetten van programma's om de oorlogsslachtoffers te kunnen opvangen.

“Met gewone westerse psychiatrie red je het niet in Afrika. Mensen hier hebben gewoon andere opvattingen over geneeskunst, zeker als het op de geestelijke gezondheid aankomt. Iemand is niet gek maar bezeten door een kwade geest. Die genees je dus door die geest uit te drijven. Dat gebeurt met diverse ceremonies, afhankelijk van de streek waar zo'n 'bezeten' iemand woont. Na een bepaald ritueel is die persoon weer schoon en wordt hij/zij gewoon opgenomen in de samenleving. De misdaden uit het verleden zijn dan vergeten, daar heeft niemand het meer over.”

Om een dergelijke traditionele aanpak van de oorlogstrauma's te bevorderen, heeft Mandlhate, vlak voor ze naar Nederland kwam, in Mozambique nog een symposium georganiseerd om een dialoog aan te gaan met de medicijnenmannen. “Die staan best open voor een dergelijk samenwerkingsverband. Ze zeggen zelf, dat het hun doel is om mensen te helpen, de manier waarop dat gebeurt is minder belangrijk. Of mensen die in een oorlog vreselijke dingen hebben gedaan of gezien en daardoor getraumatiseerd zijn, ook echt bezeten zijn door een kwade geest, is niet belangrijk. Zolang mensen het geloven, werkt de bezwering van de medicijnman. En dat is het enige wat telt.”

Toch redt Mozambique het niet met maar één psychiater uit eigen land en de traditionele medicijnmannen. “Er werken hier ook wel een paar Cubaanse psychiaters, maar ik wil Mozambique eigen psychiaters geven. Die begrijpen de achtergrond van de mensen en wat ze hebben meegemaakt gewoon beter.”

Zelf is Custodia Mandlhate haar opleiding nog begonnen onder het koloniale, Portugese bewind. “Toen ik met mijn studie medicijnen begon, hoorde Mozambique nog bij Portugal. In mijn vierde jaar, ik had toen nog twee jaar te gaan, werden we onafhankelijk. Na afloop van mijn studie heb ik vier jaar gewerkt. Dat was destijds verplicht na afloop van je afstuderen. Pas daarna mocht ik me gaan specialiseren. Ik koos voor de psychiatrie, omdat ik ontdekte, dat er in Mozambique geen enkele eigen psychiater was.”

Met een beurs heeft Mandlhate vijf jaar in Zwitserland kunnen studeren, hoewel haar familie eerst grote bezwaren had. “Ze wisten niet zo goed wat psychiatrie inhield, en waren er een beetje bang voor. Ze dachten dat je er gek van werd, maar inmiddels zijn ze bijgedraaid. Ze zijn nu zelfs blij met het werk dat ik doe.”

Omdat psychiatrie zo'n lange studie is, zijn er voorlopig niet veel Mozambikaanse psychiaters te verwachten. Om het gat te vullen, heeft dr. Mandlhate een eigen opleiding gesticht. “Ik heb een cursus opgezet die mensen opleidt tot medisch assistent in de psychiatrie.”

Er doen 34 mensen mee aan de cursus. De eerste lichting is maart volgend jaar klaar. Zij moeten volgens Custodia Mandlhate voorlopig het echte werk gaan doen. “Natuurlijk blijf ik ook medicijnenstudenten aanmoedigen om psychiatrie te gaan studeren, maar totdat er genoeg studenten zijn die dat ook gaan doen, moeten we roeien met de riemen die we hebben. Het heeft geen zin om te wachten of te hopen op dingen die voorlopig toch niet gebeuren. We leven vandaag en moeten door.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden