Met Voerman langs de IJssel

'Let maar niet op Voer, hij is aan het broeden op een wolk'. Zo verontschuldigt Anna Voerman haar man, de schilder Jan Voerman, als die weer eens zwijgzaam aan tafel zit. Jan Voerman is de 'IJsselschilder', de schilder van de hoge wolkenluchten boven de uiterwaarden. Hij woonde van 1889 tot zijn dood in 1941 in Hattem, en er moest heel wat aan de hand zijn wilde hij het stadje verlaten. 'Voer is naar Leiden. Hij komt woensdag 's avonds weer thuis, tenzij er een donderbui komt en er mooie luchten te verwachten zijn; dan komt hij eerder', schrijft Anna Voerman in een brief aan haar moeder. Dat tekent de situatie.

Marleen van Swigchem

Als je vanuit het bos bij Zwolle, aan de andere kant van de IJssel, de dijk op komt, ligt het daar ineens, het uiterwaardenlandschap en het vredige silhouet van het kleine hanzestadje met de roodbakstenen huizen, de kerk en de Dijkpoort. Daarboven welft zich de hoge hemel van Voerman. Over de bijna opaalwitte wolkenpartijen hangt een doorschijnend, glad lichtblauw, net zo'n glasachtig blauw als op sommige van Voermans schilderijen. In de weilanden liggen de traag herkauwende koeien. Bij de steiger van het Kleine veer vormt de kalm voorbijstromende IJssel kleine draaikolkjes. Over het water ligt hetzelfde bleekzilveren waas dat ook in de wolkenhemel terug komt.

Hoe in vredesnaam leg je zo'n hemel vast. Eindeloze studies maakte Voerman, eindeloos experimenteerde hij. Eindeloos zocht hij naar zuivere kleuren, zuivere gevoelsuitdrukkingen, transparantie -je kwam zo licht in een 'vuil sop' terecht, meende Voerman.

In het Hattemse Voermanmuseum hangen die IJssellandschappen. Ook enkele van de donkere werken die Voerman maakte na de windhoos die het zestig kilometer verderop gelegen Borculo trof in 1925: de onheilspellende, dreigende luchten die hij nooit meer heeft vergeten, blauw-paarse wolkenhemels, met een allerlaatste vals-geel schijnsel over de stad en de zeilboten op de rivier.

De tocht van Zwolle naar Hattem maakt bijna de helft uit van deze wandeling. De tweede helft wordt gevormd door bos. Te beginnen bij het Algemene Veen (de dijk af en bij een klaphek het bospad op), een klein, rijk natuurgebied waar Hattem terecht trots op is, met een kronkelig zandpad tussen jeneverbesstruiken door. Weer een klaphek, aan het einde van dit prachtige gebiedje. Hier gaat de NS-route linksaf verder -een aantrekkelijk alternatief, met de heide van Wezep in het verschiet. Maar de Hattemse rondwandeling, rechtsaf, bestrijkt toch meer het werkgebied van Voerman.

Het wordt een wat grillige tocht langs scherpgesneden bosranden met koeien in het weiland, tussen uitgebreide sportvelden door, over de drukke Apeldoornseweg, langs rietgedekte villa's -het is niet echt een natuurwandeling, maar het gaat wèl allemaal over het bos: het bos dat Voerman in verschillende fasen van zijn leven schilderde. 'Als je eerst met bos begint, zoek je naar mooie bomen, vooral héél mooie stammen. Maar later is de kleur alles...' Hij had het bos te laat ontdekt, vond hij: 'Ik moest er nu nog wel 40 jaren bij hebben; twintig jaar IJssel, twintig jaar koeien, en nu nog 40 jaar bos!'

Voerman schilderde in het 'Bosje van juffrouw Jonker' -bij 't Veldhuys, het zachtgele huis aan de Veldweg van architect De Bazel, waar Maria Jonker een soort pension hield voor kunstenaars die op verhaal wilden komen. En hij schilderde het bos van landgoed Molecaten, waar de prachtigste beuken en eikenbomen staan.

Vlak voorbij de herberg en de oude watermolen linksaf gaat de route verder, over de Wachtelenberg, en dan rechtdoor naar de Vuursteenberg en de Enkweg, om met een wijde slinger weer terug in Hattem te komen, langs de Waa, een oude IJsselarm, langs de oude molen en zo over de Noordwal naar de Dijkpoort.

Je kijkt vanaf de Noordwal, links in de diepte, op wat vroeger het 'paradijs' van Voerman was, op de tuin en de achterkant van Voermans huis dat op de kop van de Gelderse Dijk staat -tegenover waar nu het jachthaventje is, een tikkeltje achteraf. Ook het theekoepeltje ernaast staat er nog.

Voermans tuin liep door tot aan de Kleine Gracht, met achterin een boerderijtje met wat koeienstallen, en met ernaast de ateliers voor de leerlingen. Dit was Voermans domein, een mini-schilderskolonie eigenlijk.

Al met al is deze Hattemse wandeling een Voerman-wandeling geworden. We hadden het ook anders kunnen aanpakken. Want eigenlijk was onze tocht geïnspireerd door de tentoonstelling Schildersdorpen in Nederland in Singer Laren, waar een enorm scala aan dorpen en landschappen te zien is.

In het Gooise museum hangen ook Hattemse schilderijen van bijvoorbeeld R.S. Bakels en Luite Klaver. Net als andere schilders zochten die het bijzondere licht, -een vreemd, spookachtig licht volgens sommigen. Maar wij kwamen uit bij Jan Voerman, en bij de rust en de stilte van zijn prachtige IJssellandschap.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden