Met verbeelding veroverde de mensheid de ruimte

Capsules en astronautensokken, maar ook kosmische fantasieën, sciencefiction en ufo's. Een grote expositie in Bonn verhaalt over de fascinatie van de mens voor de oneindige ruimte om de aarde.

Christoffel Columbus ging op 12 oktober 1492 aan land in de Nieuwe Wereld. Het beeld van aarde en kosmos ging niet meteen op de kop. De Oude Wereld had nog geen weet van de jongste avonturen van de ontdekkingsreiziger. Die dacht zelf trouwens dat hij langs een andere weg in Azië was aangekomen.

Iets van de onwetendheid en het bijgeloof in die jaren kwam ook tot uiting toen op 7 november 1492 een vuurbal aan de hemel zichtbaar werd. Een grote steen stortte neer in een graanveld bij Ensisheim, toen onderdeel van het Duitse rijk, nu van de Franse Elzas. Omwonenden haalden het gevaarte uit de krater en begonnen er stukken vanaf te halen als aandenken aan deze bijzondere gebeurtenis. Bestuurders van Ensisheim grepen in. Ze vonden dat de meteoriet moest worden bewaard voor Maximiliaan de Eerste, de zoon van de Duitse keizer Frederik de Derde. De inslag moest wel een teken van God zijn. Maximiliaan zou daar de vruchten van kunnen plukken, bijvoorbeeld in oorlogen met de Fransen en de Turken.

Op verzoek van de Habsburger kreeg het onverwachte geschenk uit de hemel een plek in de kerk van Ensisheim. Het gesteente werd daar wel zorgvuldig vastgenageld, want stel dat het zou gaan zoals het was gekomen. De meteoriet bleef bewaard. In de loop der jaren zouden er nog wel steeds stukken worden afgehaald. Om cadeau te doen of te verkopen aan mannen van aanzien of als monster voor wetenschappelijk of pseudo-wetenschappelijk onderzoek. De komende maanden is dat wat resteert van de steen van Ensisheim te zien tijdens de tentoonstelling 'Outer Space. Faszination Weltraum' in de Bundeskunsthalle in Bonn.

Er zitten ruim vijf eeuwen tussen de inslag bij Ensisheim en een mensheid die hoopt op 12 november aanstaande na tien jaar reizen en het afleggen van ruim zes miljard km een onbemand landingsvaartuig neer te zetten op de meteoriet Rosetta. Het in Bonn geëxposeerde model van deze verkenner (schaal 1: 2) maakt de bewondering voor dit huzarenstukje alleen maar groter.

Hoe nietig de menselijke speldeprikjes in de oneindige ruimte kunnen zijn, valt ook elders in de expositie op. De chimpansee Enos werd op 29 november 1961 na 1250 trainingsuren (inclusief zware tests met G-krachten) in een baan om de aarde gebracht. Het dier maakte twee rondjes om de planeet om daarna weer veilig terug te keren. Zijn capsule, de Mercury Atlas 5, oogt als weinig meer dan een grote rugzak voor backpackers. Dan wel gemaakt van staal en glas in plaats van stof.

Eveneens knap benauwd oogt de Liberty Bell, de capsule waarmee Virgil Grissom in juli 1961 als tweede Amerikaan een reis door de ruimte maakte. Hij had nauwelijks bewegingsruimte tussen de apparatuur. Het scheelt dat hij voor nauwelijks langer dan een kwartier de aarde verliet. Hij maakte een zogenaamde ballistische vlucht. De capsule landde volgens plan in de Atlantische Oceaan, waar het luik zou worden weggeblazen door explosieve bouten. Dat gebeurde echter te vroeg, waardoor de Liberty Bell snel vol water liep. Grissom werd gered. De capsule zonk en lag vervolgens 38 jaar op zo'n vijf kilometer diepte. Grissom kwam in januari 1967 om bij een oefening (op de grond) in de Apollo 1. Waar het ontsnappingsluik bij de Liberty Bell te vroeg werd weggeblazen, wilde het dit keer helemaal niet open.

Cultuurgeschiedenis

Outer space beperkt zich niet tot hardware alleen. De tentoonstelling wil vooral ook een cultuurgeschiedenis samenvatten. De curatoren ruimden dan ook een flinke plaats in voor kunst, design en fotografie. De fascinatie voor de ruimte was er altijd al bij de mens. Goden, engelen, sterrenbeelden en andere constructen dienden niet alleen om het raadsel van het leven enigszins op te lossen. Ze gaven ook invulling aan nog volkomen onbekend terrein, de hemel die boven de aarde hing.

Lucianus van Samosata, Griekstalig schrijver in het Romeinse rijk, liet in 'Een waargebeurde geschiedenis' een schip voorbij de Straat van Gibraltar varen. Daar, op deze onbekende wateren, raakte het verzeild in een storm. Na zeven dagen bleek het terecht te zijn gekomen op de maan. Lucianus nam een voorschot op veel standaardingrediënten van de latere sciencefiction: het reizen naar de maan, het bestaan van buitenaards leven en intergalactische oorlogen. Waarschijnlijk hield hij het zelf niet voor mogelijk. De titel Een waargebeurde geschiedenis was vooral ironisch bedoeld, het verhaal diende vooral als satire op de actualiteit van het Romeinse rijk op dat moment.

Het heelal kwam ook werkelijk dichterbij door de begin van de zeventiende eeuw in Nederland uitgevonden telescoop. Galileo Galilei zette daarna het bestaande beeld van de kosmos op de helling. Kunst en wetenschap beïnvloedden elkaar in de loop der eeuwen voortdurend. De in het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk geboren Hermann Oberth (1894-1989), pionier op het gebied van raketten en ruimtevaart, deed als middelbare scholier de passie voor zijn vak op door het lezen van de futuristische verhalen van Jules Verne (onder meer 'Reis naar de maan'). In 1923 publiceerde hij zelf de klassieker 'Die Rakete zu den Planetenräumen'. Toen Fritz Lang, de regisseur van 'Metropolis', eind jaren twintig een film wilde maken over ruimtevaart, huurde hij Oberth in als adviseur. Op de tentoonstelling is een fragment te zien uit de film 'Frau im Mond' (1929), waarin we de lancering zien. De regisseur en zijn vraagbaak wilden de scène wat spannender maken. Ze bedachten dat aftellen tot het grote moment daaraan zou bijdragen. De countdown zou later een vast onderdeel worden van de echte ruimtevaart.

Het onderwerp sprak breed tot de verbeelding. Sommigen sloegen door. Op de tentoonstelling is werk te zien van Karl Hans Janke Waarschijnlijk was hij een gesjeesde student tandheelkunde. Na de Tweede Wereldoorlog kwam hij als dertiger in een psychiatrische kliniek terecht met klachten die op schizofrenie leken. Janke was een pathologisch uitvinder die in veertig jaar binnen de muren zo'n vierduizend schetsen, tekeningen en modellen naliet. Alles ongelofelijk gedetailleerd en steeds balancerend op de grenzen van het mogelijke en het onmogelijke. Ruimtevaartuigen waren een van Jankes grote obsessies.

Het voorstellingsvermogen van individuen bracht de mens ver. De kracht en het geld van de supermachten brachten de ontwikkeling ruim een halve eeuw geleden pas echt in een stroomversnelling. Landen, hun bevolking, hele systemen tankten zelfvertrouwen dankzij de ruimteavonturen. De nieuwe helden werden schaamteloos uitgevent. Het tijdschrift Life zette op 14 september 1959 zeven blakende mannen op de cover met de voorspellende titel 'One out of seven: first American in space'. Een week later stonden hun zeven vrouwen voorop: 'Astronauts' wives: their inner thoughts, worries'. De Sovjet-Unie stuurde echter als eerste een mens de ruimte in. Een reeks foto's toont hoe het succes uitbundig gevierd werden. Het meest fascinerend zijn de impressies van het bezoek van Joeri Gagarin aan Cuba. Te zien zijn twee nieuwe iconen van het communisme: de kosmonaut onberispelijk bij de tropen passend wit met scherpe vouw, de grote leider in rommelig ogende guerrilla-outfit met zijn onafscheidelijke sigaar.

De kosmonautenverering was zo'n onlosmakelijk onderdeel van de Sovjet-propaganda dat deze tot op de dag van vandaag diepe sporen nalaat. De in Bonn geëxposeerde fotoserie 'Playground' van Iwan Michailov maakt duidelijk op hoeveel speelplaatsen in het voormalige wereldrijk een klimraket staat. Zodat ook nieuwe generaties spelenderwijs hun verbeelding op hol kunnen laten slaan.

De tentoonstelling 'Outer Space. Faszination Weltraum' is tot en met 22 februari 2015 te zien in de Bundeskunsthalle in Bonn. Meer informatie: www.bundeskunsthalle.de

Nederlandse hemelglobe uit 1616

Bezoekers van Outer Space zullen tevergeefs zoeken naar de Nederlandse ruimtevaarders André Kuipers, Wubbo Ockels en Lodewijk van den Berg. Dat betekent niet dat er helemaal geen Nederlandse inbreng valt te bekennen. Van Willem Janszoon Blaeu (1571-1638) is een hemelglobe uit 1616 te zien die op fraaie wijze het met wetenschappelijke methodes berekende aangezicht van de hemel weergeeft en tegelijkertijd de verbeelding alle ruimte geeft bij de weergave van de diverse sterrenbeelden. In een ruimte vol jongensromantiek, met figuren uit Star Wars, Star Trek en E.T., staat ook het immense model van het ruimteschip Rodger Young uit Starship Troopers. Die sf-film uit 1997 werd geregisseerd door Paul Verhoeven. En van Simon Sanger (1923-2003) is het dwangarbeiderskloffie te zien, waarin hij in 1944 en 1945 gedwongen zijn bijdrage leverde aan de laatste hoop van het wankelende Duitse Rijk, het wonderwapen, de V2-raketten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden