In memoriam Toni Morrison

Met Toni Morrison is een monument van de Amerikaanse literatuur overleden

Beeld Hollandse Hoogte / Camera Press Ltd

Ze vertolkte de stem van de Afro-Amerikanen en werd een van de meest bewonderde schrijvers van de Verenigde Staten. Maandag overleed Toni Morrison na een kort ziekbed aan de gevolgen van een longontsteking. Ze werd 88 jaar.

 Haar status als schrijfster dankte Toni Morrison aan een uniek vermogen om de Afro-Amerikaanse ervaring te verwoorden. Wie romans leest als ‘Beloved’ of het in Harlem gesitueerde ‘Jazz’ komt dicht bij de ervaring zwart te zijn in de Verenigde Staten. Voor witte lezers is dat wegens de rauwe beschrijving van slavernij en racisme soms een confronterende ervaring, maar dankzij Morrisons unieke taalgebruik en vertelkracht ook een onvergetelijke. The New York Times beschreef Morrisons taal ooit als “zo precies, zo trouw aan de spreektaal en zo geladen met pijn en verwondering dat haar romans poëzie worden”.

Zelf was ze niet zo blij met het woord ‘poëtisch’, wegens de associaties met luxe en rijkdom. “Ik wilde de oorspronkelijke kracht herstellen van de taal die zwarte mensen spraken.” Makkelijk te lezen zijn haar romans niet ­­altijd, toch werden ze in de Verenigde Staten niet alleen door critici geprezen, ze werden ook bestsellers. Tot haar bewonderaars behoren Oprah Winfrey en Barack Obama.

In 1993 kreeg ze ook internationale erkenning met de Nobelprijs voor literatuur. Dat voelde fantastisch, vertelde Morrison de pers. “Ik voelde me Amerikaans. Ik voelde me iemand uit Ohio. Ik voelde me zwarter dan ooit. Ik voelde me vrouwelijker dan ooit.”

Openbare bibliotheek

Arbeidersdochter Toni Morrison werd in 1931 geboren in Lorain, een mijnstadje in de buurt van Cleveland. Ze heette toen nog Chloe Ardelia Wofford. Haar vader werkte in de scheepsbouw, maar nam ook extra klussen bij witte families aan, zodat zijn dochter kon gaan studeren. De literatuur ontdekte Chloe toen ze haar zus hielp in de openbare bibliotheek. Als veertien­jarige verslond ze de klassieken, waaronder de romans van Jane Austen. Een minstens zo belangrijke inspiratiebron was de orale traditie waarmee ze opgroeide – liederen, magische vertellingen, spookverhalen.

Na haar studie Engels ging Chloe ­lesgeven. In 1958 trouwde ze met de ­Jamaicaanse architect Harold Morrison, met wie ze twee zoons kreeg. Na hun scheiding in 1964 werd Toni Morrison – haar voornaam Chloe gebruikte ze niet meer – een van de eerste zwarte redacteuren bij uitgeverij Random House. Daar ontdekte en stimuleerde ze Afro-Amerikaanse schrijvers als Angela Davis. De eenzame avonduren vulde ze met schrijven. 

Dromen van blauwe ogen

Daar wist niemand van, totdat in 1969 haar debuut ‘The Bluest Eye’ verscheen. Daarin maken we kennis met een zwart meisje dat ervan droomt net zulke blauwe ogen te hebben als kindster Shirley Temple. In plaats daarvan wordt ze verkracht door haar vader en raakt krankzinnig.

Met die wrange aanklacht tegen racisme en zelfhaat zette Toni Morrison zichzelf onmiddellijk op de kaart. Deze schrijver wilde verhalen vertellen over zwarte mensen, wilde schrijven vóór zwarte mensen. Na ‘The Bluest Eye’ volgden de romans elkaar snel op, met ‘Sula’ (1973), ‘Song of Solomon’ (1977), een lievelingsboek van Barack Obama, en ‘Tar Baby’(1981), een liefdesverhaal dat zich afspeelt op de Caraïben.

Lees verder onder de foto.

President Barack Obama reikte in 2012 de Presidential Medal of Freedom uit aan Toni Morrison. Beeld REUTERS

In het hoofd van een bevrijde slavin

Haar grootste succes was waarschijnlijk de roman ‘Beloved’ (1987), die ook verfilmd werd met Oprah Winfrey in de hoofdrol. Het boek speelt zich af in het Ohio van de negentiende eeuw en verplaatst de lezer naar het hoofd van een bevrijde slavin, Sethe, die wordt teruggevonden door haar ‘eigenaar’. Uit angst dat haar dochtertje alsnog het ­leven van een slavin zal moeten leiden, vermoordt ze het kind. Vervolgens wordt ze achtervolgd door haar geestverschijning. Het verhaal baseerde Morrison op een negentiende-eeuws krantebericht.

Toen ‘Beloved’ de shortlist van de National Book Award niet haalde, protesteerden 48 schrijvers, onder wie Maya Angelou en Alice Walker, daar ­publiekelijk tegen. Vijf maanden later won het boek wél de Pulitzer Prize.

Het vier jaar later gepubliceerde ‘Jazz’ wordt gezien als één van haar ­beste romans. Het is gesitueerd in Harlem. Een vrouw vertelt dat haar man straalverliefd wordt op een jongere vrouw en haar op een zeker moment doodschiet. Zelf bewerkt de vertelster het gezicht van haar dode rivale tijdens de begrafenis met een mes. Typisch een Morrison-thema.

Maar belangrijker dan het verhaal is hóe Morrison het vertelt. ‘Jazz’ is een stilistisch meesterwerk. Morrisons precieze, levendige, unieke stem roept een hele wereld op – die van zwarte New Yorkers in de jaren twintig.

Scherp verwoorde ervaringen

“Mijn wereld slonk niet doordat ik een zwarte vrouw ben, ze werd daar juist groter door,” heeft ze zelf eens verklaard. Het is die rijkdom aan niet eerder zo scherp verwoorde Amerikaanse ervaringen die haar tot een monument van de Amerikaanse literatuur heeft ­gemaakt. Overigens schreef ze ook non-fictie en met één van haar zoons schreef ze ook kinderboeken.

Haar status als nationale heldin werd nog eens versterkt door haar indrukwekkende verschijning, haar warme stem, haar bereidheid op te treden als representant van de Afro-Amerikaanse ervaring. Daarbij beschouwde ze ras als een ‘constructie’, als een verschil dat door mensen gemaakt en ingevuld wordt. De identiteit van zwarte Amerikanen wordt nog altijd bepaald door

de witte blik, de white gaze. Daarvan hoopte Morrison Afro-Amerikanen te bevrijden, natuurlijk niet door hen te ontdoen van hun traumatische geschiedenis, integendeel, die haalde ze juist naar boven. Wel door hún stem te vertolken.

Toni Morrison heeft een enorme bijdrage geleverd aan het zelfbewustzijn van Afro-Amerikanen, maar haar boeken hebben een universele betekenis. Onder meer dankzij haar werk dwingt de Afro-Amerikaanse literatuur inmiddels evenveel bewondering af als de bijdrage van zwarte Amerikanen aan de muziekgeschiedenis.

Dit jaar verscheen de documentaire ‘Toni Morrison: The Pieces I Am’. Bekijk hieronder de trailer.

Lees ook:

De duisternis waarmee wij zijn geboren

Morrison specialiseerde zich in het aankaarten van waarheden waar de wereld nog maar nauwelijks aan toe is, schreef Julie Philips in 2008 voor Trouw.

’Voor het eerst ben ik geraakt door vlagvertoon’

In 2009 zag Morrison een lichte kentering in de VS: over ras werd ongedwongener gesproken. Opeens had ze het gevoel dat ze erbij hoorde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden