Opinie

Met Richard III heeft Shakespeare de ultieme slechterik geschapen theater film

’Richard III’ is nog maar amper begonnen of de titelheld heeft al de vrouw wier echtgenoot, vader en schoonvader hij onlangs alle drie heeft vermoord, zijn bed ingepraat. De schurk, de manipulator, de rasverleider. Het erge is dat hij niet alleen de weduwe, maar evenzeer ons, het publiek, in de ban van zijn snode vleierijen weet te krijgen. De eerste walging over zijn onkiesheid mengt zich onweerstaanbaar met bewondering voor zijn redekunstige talent. Amoreel, jawel, maar onontkoombaar sexy verwoord. We zijn begaan met Lady Anne in het besef dat, hadden wij daar gestaan, ons hetzelfde lot had getroffen.

Met Richard III heeft Shakespeare de ultieme slechterik geschapen, een gewetenloze beul die zijn weg naar de macht, naar het koningschap plaveit met bloed. Mag hij daarin op Macbeth gelijken, een essentieel verschil is dat Shakespeare deze een drijfveer geeft – de voorspelling van de heksen – maar zoiets bij Richard nalaat. Richard is de kille onmenselijkheid zelve, de duivel in persoon. Met een navenant uiterlijk.

Shakespeare heeft Richard begiftigd met een bochel, een horrelvoet en een verdorde arm. Tegenwoordig werkt dat niet meer, komt een direct verband tussen misdadigheid en een hatelijk voorkomen als te gemakkelijk en al te romantiserend over. Het is niet het mismaakte monster als reïncarnatie van het kwaad dat ons nog bij de strot grijpt, maar het woord. Zo virtuoos als Pierre Bokma in 1994 kon schakelen tussen flemen en geselen, zo liederlijk vereenzaamd Jan Decleir zijn tekst uitspuugde (in ’Ten Oorlog’, 1997), zo schijnbaar wellevend Fedja van Huêt oogde (2004), zo schokkend is de constatering dat wij, met al Richards tegenspelers, voor de bijl gaan.

Schaamtelozer dan zijn hoofdpersoon is Shakespeare. Richard mag kil en nietsontziend zijn wandaden begaan, Shakespeare geeft dat kwaad ongegeneerd sex-appeal. De erotiek spettert ervanaf als Richard Lady Anne vertelt hoe haar schoonheid hem tot de moord op haar man en vader bracht. Als een hedendaagse meestercharmeur en -oplichter laat Shakespeare hem mannen hun vriendschap en vrouwen hun kuisheid ontfutselen. Onvoorstelbaar dat Shakespeare pas zevenentwintig was toen hij dit stuk schreef.

Meer dan een drama is ’Richard III’ een theaterspel. Gebaseerd op een historische figuur die, naar verluidt, een relatief milde koning was, heeft Shakespeare het gegeven uitvergroot en naar zijn hand gezet om het mechanisme van de macht vorm te geven. In de meest theatertalige zin.

Zijn Richard is een acteur die jongleert met woorden, zijn omgeving bespeelt met zijn verbale begaafdheid, elke zwakke plek in alle redenaties overrompelend parerend. Hij helpt de verbeelding met zo’n boosaardig raffinement aan de macht dat iedereen, spugend en vloekend, hem ten slotte de voeten kust.

Inclusief het publiek, dat vooral de toneelspeler, de woordkunstenaar, de manipulator bewondert. Tot en met het einde waarin hij in zijn zelf gecreëerde illusie verdrinkt en slechts om zijn leven kan smeken met de beroemde bede: ’Een paard! Een paard! Mijn koninkrijk voor ’n paard!’

’Richard III’ is een literair juweel, een retorisch hoogstandje, en staat de komende maanden op het repertoire van het ro theater. In een regie van de Oost-Duitse, sinds 2001 bij het Hamburgse Thalia Theater werkzame Andreas Kriegenburg (1963). Een regisseur bekend om zijn onconventionele aanpak van grootse toneelteksten, om zijn totaalkunstwerken met muziek, beweging, beeld en licht. Als deze Kriegenburg zich inderdaad, als gemeld, laat inspireren door de poëzie van de taal, door de diepere lagen achter de tekst, dan kan zijn ’Richard III’ iets heel bijzonders worden.

’Richard III’ door het ro theater gaat op 9 september onder regie van de jonge Duitse regisseur Andreas Kriegenburg in première in de Rotterdamse Schouwburg, tevens opening van de internationale keuze van de Rotterdamse Schouwburg; tournee t/m 8/11; 010-4046888 of www.rotheater.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden