Met Redmond O'Hanlon op safari door Almere: 'Zó lelijk hoef je het toch niet te maken?'

Redmond O'Hanlon Beeld Joris Van Gennip

De gastschrijver van Almere, Redmond O'Hanlon, haalde zich de woede van de lokale PVV op de hals door de stad 'lelijk' te noemen. Tijdens een safari langs de betonnen misère legt hij uit wat eraan scheelt.

Hoe zou het zijn om hier te wonen? De Britse avonturier en reisschrijver Redmond O'Hanlon, verrekijker in de hand, tuurt bedremmeld in het rond vanaf een hoge parkeergarage middenin Almere. Beton, beton en nog eens beton. Nergens een boompje of grasspriet, bijna niemand op straat. "Ik denk dat mensen hier snel in een depressie raken", zegt hij dan. "Je moet wel een heel intens innerlijk leven hebben om op deze plek gelukkig te zijn."

De flamboyante Darwin-kenner met de witte bakkebaarden reisde de afgelopen decennia de halve aardbol over. Hij beschreef zijn ervaringen in talloze boeken en tv-programma's, steeds met veel humor en zelfspot. In de oerwouden van Congo, Borneo en het Amazonegebied stond hij oog in oog met apen en krokodillen. Toch streek de 70-jarige globetrotter op zijn oude dag uitgerekend neer in Almere, de jongste stad van Nederland die nou niet bepaald kan bogen op een avontuurlijk imago. Waarom?

20.000 euro

Heel eenvoudig: het gemeentebestuur nodigde hem in 2015 uit als 'writer in residence'. O'Hanlon zou voor 20.000 euro een boek over de stad moeten schrijven. Aan dit project, getiteld 'Almere Verhalen', werkten de schrijvers Stephan Sanders en Renate Dorrestein eerder ook al mee. Ten tijde van het verzoek woonde de Brit al in Nederland, met zijn Nederlandse vriendin. 

Daar komt bij dat hij een groot fan is van de nabijgelegen Oostvaardersplassen. Hij accepteerde dus het aanbod en betrok een woning in een voormalige duikschool aan het Weerwater, een Almeers binnenmeer met 'een mooie rustieke uitstraling'.

Beeld Joris Van Gennip

Tot zover alles oké. Maar toen O'Hanlon kort daarna voor het eerst kennismaakte met de stadskern, sloeg de schrik hem om het hart. "Bij mijn eerste blik vanaf deze parkeergarage kreeg ik spijt dat ik hierheen was gekomen", vertelt hij. "Kijk nou, al die betonnen gevels", zegt hij met een mismoedig armgebaar. "Die kale daken schreeuwen gewoon om groene bedekking. Dit zouden allemaal tuinen moeten zijn. Vind je het gek dat 29 procent van de kantoorruimte hier leegstaat? Niemand met geld wil hier zijn."

Zijn kritiek met een knipoog wordt niet door iedereen op prijs gesteld. Eén uitspraak van hem, afgelopen maand in het maanblad Quote, groeide zelfs uit tot een relletje. "Ik heb veel van de wereld gezien", zo werd de schrijver geciteerd, "maar Almere is by far de lelijkste stad ooit gebouwd. En dan die kudde kunstolifanten langs de A6. Is daar nooit een minister voor ontslagen?"

Hieronder zet O'Hanlon zijn visie op Almere uiteen. Het artikel gaat verder onder het filmpje.

Deze zinnetjes wekten de woede van de lokale PVV, met acht zetels de grootste in de gemeenteraad. Als gastschrijver moet O'Hanlon de stad niet afkraken, maar juist promoten, vindt de PVV. De partij wil nu dat burgemeester en wethouders de vergoeding intrekken. De PVV heeft de regenten ook schriftelijk gevraagd te bevestigen dat O'Hanlon 'by far de lelijkste schrijver is die een bijdrage heeft geleverd aan Almere Verhalen'.

De Almeerse wethouder van cultuur Frits Huis (Leefbaar Almere) peinst er niet over, laat hij aan Trouw weten. Hij vindt het belangrijk dat O'Hanlon zich vrij voelt zijn mening te uiten en hij benadrukt dat de schrijver zich ook vaak positief over de stad heeft uitgelaten.

Lees verder onder de foto

Beeld Joris Van Gennip

De ophef is grotendeels aan O'Hanlon voorbijgegaan. Hij zat een paar weken in India, als gastspreker op een literair festival. Na terugkomst moest hij het bed houden met een zware bronchitis, waar hij nog vervaarlijk van nahoest.

Grijze stationwagen

Maar nu hij weer op de been is, reageert hij alsnog op het gedoe, en wel met een stadssafari door Almere. Zijn vriendin bestuurt de grijze stationwagon. Ondertussen levert O'Hanlon commentaar. "Zet 'm op, James Bond!", brult hij als zijn vriendin in de parkeergarage een paar scherpe bochten achter elkaar neemt. En vlak daarna, plotseling wijzend door de zijruit: "O kijk daar, een vrouwelijke huismus!"

De lelijkste schrijver ooit? Hij? "Dat lijkt me een volkomen correcte observatie", glimlacht de ietwat grof gebouwde Brit. Maar hij ontkent dat hij Almere 'de lelijkste stad ooit' heeft genoemd. "Dat zou onvergeeflijk zijn. In werkelijkheid heb ik me milder uitgedrukt. Ik zei zoiets als: Hoe is het mogelijk dat de mensen die in Amsterdam de prachtigste architectuur ooit ter wereld hebben gebouwd, zichzelf dít hebben aangedaan?"

Hoe dan ook heeft het Almeerse stadshart een groot probleem, meent O'Hanlon. In zijn typische, onnavolgbare zinnen waarin darwinisme, sociologie en ironie om voorrang strijden, legt hij uit dat de ellende is begonnen in 1976, toen Almere de eerste huizen liet bouwen. "Er was natuurlijk weinig geld", zegt O'Hanlon begripvol. "Maar dan hoef je het nog niet zó lelijk te maken."

Uit de stuitende eenvormigheid van de woningen in het centrum leidt hij af dat er destijds 'een soort communistisch ideaal' heerste. "Als we alles hetzelfde bouwen, dachten ze, dan verdwijnen de klasseverschillen vanzelf. Maar dat bleek niet te werken. Toen stapte de gemeente over op het andere uiterste: een totale vrijheid van bouwen. Daardoor zie je in de buitenwijken nu de gekste huizen, zoals piramides, glazen kubussen en woningen bedekt met autobanden."

Lees verder onder de foto

Beeld Joris Van Gennip

Die fantasierijke bouw dient zich al snel aan als we een eindje het stadshart uit rijden. Zo passeren we de Fashion Dôme, een gigantische ijzeren donut middenin een waterpartij. "Zulke knotsgekke architectuur vind ik nou mooi", roept O'Hanlon goedkeurend. "Wel jammer van al die autowegen eromheen."

Verschrikking

Dan naderen we het Weerwater, het meer waaraan O'Hanlon vier maanden heeft gewoond. De ooit rustgevende, lommerrijke oever blijkt vrijwel volledig kaalgekapt. Overal staan graafmachines tussen bergen zand en aarde. "Wat een verschrikking", roepen O'Hanlon en zijn vriendin in koor. 

"Het was hier ooit heel romantisch", verklaart hij. "Nu leggen ze de Floriade van 2022 aan. Alles moet ervoor wijken. En na afloop blijft de gemeente achter met een schuld van tientallen miljoenen, zo gaat het altijd. Maar misschien wordt het wel prachtig, we zullen zien."

De intensieve ochtendsafari maakt hongerig. We strijken daarom neer in eetcafé Haddock, langs een haventje aan het Weerwater. O'Hanlon neemt spiegeleieren met een flink glas bokbier. Plus een dubbele whisky. Die doet hem zichtbaar goed. 

Je kan van Almere zeggen wat je wil, mompelt hij, de inwoners hebben een gulle hand van schenken. "In Groot-Brittannië krijg je hooguit een klein bruin plasje op de bodem van je glas. Hier is het altijd een paar duimen dik; zo word ik toch nog blij dat ik in Almere ben beland."

O'Hanlon bejubelt de Oostvaardersplassen. Het artikel gaat onder het filmpje verder.

Voort gaat de barre tocht, bij natte sneeuw. De auto draait een dijk op. Bovenaan wacht een verademing. "Wow, geweldig!", roept O'Hanlon uit. Aan onze voeten strekt de ruime wijk Overgooi zich uit, met reusachtige villa's in alle soorten, maten en kleuren. "Hier gaat het geld naartoe, dat zie je zo."

Goudgele Piramides

Op deze kavels mogen de eigenaren vrij bouwen. Daardoor duiken er tussen de klassieke tempelachtige constructies en boerderettes ook twee goudgele piramides op. Bij die laatste stappen we uit. O'Hanlon bestudeert het glimmende ontwerp gefascineerd, maar vanwege de schuine wanden zou hij er niet willen wonen. "Waar zet je dan je boeken neer?"

Bewoner Robert van Harten, de lokale farao, komt op een drafje naar buiten. In het verhaal dat hij afsteekt, geeft hij hoog op over zijn 'gel met bloemenextract' die uitstekend zou werken tegen de depressies waar O'Hanlon aan lijdt. De schrijver hoort het beleefd aan en laat onder enige druk zijn adres achter, waar het wondermiddel die avond als geschenk zal worden bezorgd. "Er gebeuren rare dingen in Almere", stamelt de Brit, terug in de auto.

De stad kent ook een minder aristocratische buitenwijk met veel constructievrijheid: Oosterwold. Daar mogen burgers met een kleinere beurs hun eigen fantasiewoning bouwen, op voorwaarde dat ze zelf de weg en de riolering aanleggen. Volgens O'Hanlons vriendin, Marijn Wijnands, wordt het een paradijsje. O'Hanlon kijkt bedenkelijker.

Nieuw en zanderig

We laten de sociale vrijplaats achter ons en eindigen in de buitenwijk Nobelhorst, waar het stel een hooggelegen 'penthouse' - lees: bescheiden zolderverdieping - huurt. Alles in de wijk is nieuw en zanderig; hemelhoge kraanwagens draaien rond tussen huizen in aanbouw met oranje zeil op het dak. 

In de woning van de schrijver zelf heerst een compleet andere, ronduit museale sfeer. Overal liggen boeken, vaak hele oude, op de wc zelfs met een leesbrilletje erbij. Na elke stap stuit je op een exotisch souvenir uit een ver land, zoals een opgezette vlinder of vogel, of een pot met grote veren. Een vergeten restje negentiende eeuw, middenin de oprukkende eenentwintigste.

Lees verder onder de foto

Beeld Joris Van Gennip

O'Hanlon heeft het hier buitengewoon naar zijn zin omdat de natuur zo dichtbij is. In de straten rondom volgt hij af en toe een boomvalk die jacht maakt op huiszwaluwen. Vanaf het balkon vergaapt hij zich aan zwarte roodstaarten. Tien minuten lopen en hij zit in een bos of aan een plas. "Het ene natuurreservaat na het andere, geweldig."

Vooral de Oostvaardersplassen vindt hij een mirakel. Dertig jaar geleden ging hij er voor het eerst kijken. Toen reikten de piepjonge boompjes tot aan zijn middel, nu torenen ze boven hem uit.

"Ik hou van vogels", vult hij aan. "Eenden, ganzen, zeearenden... Dit gebied is hun favoriete plek, dat treft. De bergen vind ik te kaal, daar houdt alles op met groeien. Nee, de laaglanden, daar gebeurt het. En lager dan dit hier wordt het niet."

De omringende natuur is dé kracht van Almere, meent O'Hanlon. Als hij burgemeester was, zou hij het wel weten. "Haal die natuur de stad in. Maak een verplichte tuin op elk dak. Graaf overal vijvers, hoewel Nederland al één grote vijver ís."

Dubbele Whisky

Onder het genot van nog een dubbele whisky slaat zijn fantasie steeds verder op hol. "Het beste zou zijn om het centrum zo vies mogelijk te maken, als in een Indiase stad", vervolgt de darwinist. "Laat honden, kippen, varkens, geiten, koeien, kamelen en olifanten vrij rondlopen en schijten. De rest volgt vanzelf, van virussen tot andere levensvormen. Zo raakt de stad in no time gevuld met leven. Ik zou ook potten gekleurde verf uitdelen, om dat grijze beton op te vrolijken."

In zijn boek, te verschijnen in september, wil O'Hanlon zijn eigen verrassende licht werpen op de 'menselijke engineering' van Almere, gecreëerd vanaf de kale zeebodem. "Elke boom is hier door de mens geplant", licht hij toe. "Toch komen vogels en bevers er massaal op af. Het kan die dieren geen moer schelen dat het kunstmatig is, voor hen is een boom een boom. Dat is toch fantastisch?"

De schrijver gaat de stad zeker niet afschilderen als lelijk of mislukt. Want sinds die eerste schok, bovenop de parkeergarage, heeft hij ontdekt dat Almere buiten het centrum nog vele andere, enorm gevarieerde wijken telt. Die zijn vaak juist opvallend groen, in harmonie met de natuur; mensen houden er hun eigen moestuin en hebben er moderne, energiezuinige huizen neergezet. 

"Weldra wonen er 10 miljard mensen op onze planeet", besluit O'Hanlon. "Almere toont ons waarschijnlijk wat we moeten doen om iedereen straks van voedsel en woonruimte te voorzien. Als je het zo bekijkt, is het de stad van de toekomst."

Lees ook een Trouw-artikel uit 2015, toen de VPRO de tv-serie 'O'Hanlons Helden' herhaalde: Zelf is hij ook een held, die Redmond O'Hanlon

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden