'Met rechtvaardiging tot op de bodem gaan'

AMSTERDAM - Hij haalt bijna onzichtbaar de schouders op en zegt: “Als ik prominente Duitstalige theologen als Ingolf Dalferth hoor roepen dat de Lutheranen zich hiermee aan Rome hebben uitgeleverd dan denk ik: nou, dat getuigt ook niet van veel vertrouwen in je eigen geloofstraditie.”

TON CRIJNEN

Op de bovenste verdieping, onder de hanenbalken van het Delenusinstituut aan de Oude Turfmarkt, heeft hij zijn kwartier: Klaas Zwanepol, als hoogleraar in de geschiedenis en leer van het lutheranisme verbonden aan het Evangelisch-luthers seminarium aan de Universiteit van Amsterdam.

Terwijl Luther vanuit een forse lijst op de grond lijkt mee te luisteren gaat Zwanepol nader in op het vraagstuk van de rechtvaardiging. Dat is al bijna vijf eeuwen hét grote geschilpunt tussen Rome en de Reformatie: komt alles door Gods genade, zoals Luther leerde? Of dragen de goede daden van de mens ook bij aan zijn heil, zoals de rooms-katholieke geloofsleer van oudsher stelt?

Onlangs sloten de Lutherse Wereldfederatie (LWF) en de rooms-katholieke kerk een agreement to disagree - ze waren het er over eens dat ze het oneens waren -, neergelegd in een gezamenlijke verklaring van 44 paragrafen. Het is het resultaat van vele gesprekken die een gemengde luthers-roomse commissie meer dan vijftien jaar heeft gevoerd. Volgens beide partijen gaat het niet om het scheppen van uniformiteit, maar om het erkennen van elkaars interpretaties. Dat lijkt weinig, maar is het niet.

Zwanepol: “Eeuwenlang hebben beide kanten - de lutheranen wat minder dan de rooms-katholieken, maar toch... - elkaars voorstellingen op dat punt verketterd. Kijk hoe de rk kerk op het concilie van Trente (1545-'63) de reformatorische rechtvaardigingsleer veroordeelde. Dat loog er niet om.

Er is over deze essentiële kwestie eeuwenlang een ware frontenoorlog gevoerd. Daarbij hanteerden beide kanten karikaturen, vertekeningen en overaccentueringen. Pas de laatste tientallen jaren kwam hier verandering in. Misverstanden werden opgeruimd, valse beeldvorming is ongedaan gemaakt en de eigenlijke bedoeling van wat men wilde zeggen is ontsloten. Voor zover de gemeenschappelijke verklaring dat wil vastleggen komt haar alle lof toe. Met name het feit dat het eigene van elk van beide tradities wordt erkend zonder het gelijk van de ander uit te sluiten.

Voor de Evangelisch-lutherse kerk in Nederland aanleiding om, ondanks kritische kanttekeningen, haar oprecht gemeende dankbaarheid en erkentelijkheid uit te spreken. Wij hebben gezegd: hier wordt een point of no return gepasseerd. Vanaf nu zullen we nooit meer elkaars bedoelingen verketteren of vertekenen. Het is van historisch belang dat lutheranen en katholieken dit nu samen hebben vastgesteld.

Daarom kan ik me aansluiten bij curie-kardinaal Edward Cassidy, die de verklaring een 'belangrijke aanmoediging voor de oecumene' noemde. Wat mij er niet van weerhoudt me af te vragen of het document wel voldoende recht doet aan de oerbetekenis van de rechtvaardiging. Ik hoop dat er een vervolggesprek komt waarin hierop en op andere vragen nader wordt ingegaan. Want het gesprek over de rechtvaardiging is met deze verklaring niet, zoals optimisten suggereren, afgesloten. Integendeel. Het is nog maar net begonnen.''

Zijn mooie woorden ten spijt liet Cassidy, hoofd van de pauselijke raad voor de bevordering van de eenheid van de christenen, nadrukkelijk weten dat Rome de gezamenlijke verklaring alleen onder voorbehoud accepteert. De LWF toonde zich teleurgesteld, maar Zwanepol is minder ongelukkig. “Hieruit blijkt dat ook de rk kerk beseft dat je met de rechtvaardiging echt tot op de bodem moet gaan. En men kan niet ontkennen dat het stuk over sommige heikele punten, zoals de zondenleer, wel heel vlug heenstapt.”

De consequenties van dat tot op de bodem gaan, gaan de rk kerk kennelijk te ver. Daarop lijkt het feit te wijzen dat de zinsnede in het document, waarin de rechtvaardiging het criterium werd genoemd waarmee alle kerkzijn op Christus wordt georiënteerd, later is afgezwakt tot: een onmisbaar criterium. Plus de aantekening dat rooms-katholieken zich ook tot andere criteria (het onfeilbaar leergezag van de paus?) verplicht weten.

Zwanepol, die het vermoeden heeft dat de tekstwijziging onder druk van Rome tot stand is gekomen, vraagt zich af hoe sterk de criteriumfunctie van de rechtvaardiging dan nog is. “Hier ligt een essentieel meningsverschil met de kerken van de Reformatie. Voor Luther, de lutherse traditie, en in haar oorsprong voor heel de protestantse beweging, betekent rechtvaardiging een soort grondwoord waarmee je het wezenlijke wilt uitdrukken van de relatie tussen God en mens. Het is de basismelodie die in alle elementen van de geloofssymfonie dient terug te komen.”

Bevraagd over dat contact tussen God en mens: “Het gaat om het geloof dat Gods barmhartigheid en goedheid gelden zonder enige verdienste van onze kant. Hij is de gever en wij, mensen, zijn de ontvangers van Zijn genade-om-niet die doorwerkt in alle aspecten van de omgang tussen God en mens, zeg maar van de schepping tot en met de voleinding.”

De Zwitserse katholieke theoloog Hans Küng zag 31 jaar geleden al geen onoverbrugbare verschillen tussen rooms-katholieken en protestanten, wat de rechtvaardigingsleer betreft. En niemand minder dan zijn befaamde protestantse collega Karl Barth zei hem dat na. Zwanepol eveneens?

“Ik denk dat Hans Küng gelijk heeft, maar zijn gelijk ligt precies 457 jaar terug, tijdens de zogenaamde Regenburgergesprekken. Toen waren rooms-katholieke en lutherse theologen heel dicht bij een overeenstemming over de rechtvaardigingsleer. Ook de lutherse Confessie van Augsburg (1530) mikte op overeenstemming met de rooms-katholieken, terwijl omgekeerd de katholieken in hun weerwoord (1531) zich opvallend mild uitten over de rechtvaardiging. Zo valt Küngs optimisme te verklaren. Toch is het nooit gelukt om tot overeenstemming te komen. Waarom niet? Omdat achter die rechtvaardigingsleer een rechtvaardigingsgedachte staat waarvan plaats, betekenis en reikwijdte door beide tradities anders werd gezien. En volgens mij is dat tot op de dag van vandaag zo gebleven.

In de lutherse traditie is de rechtvaardiging geen thema onder andere thema's, maar wijst ze op een bepaalde manier van omgaan met geloofsvragen en houdt ze een visie in op alle theologische thema's.''

Zwanepol: “Als je zou accepteren wat in de aanvankelijke versie van het gezamenlijke document stond, zou dat wel eens een stuk zelfkritiek van beide kerken, dus ook van de rooms-katholieke kerk, kunnen betekenen. Het is echter duidelijk dat men in het Vaticaan daar niet aan wil.

Binnen de rk kerk zit de waarheid sterk verankerd in de traditie en het daaraan gekoppelde leergezag. Vandaar dat het in die kringen veel moeilijker is om afstand te nemen van vroegere uitspraken, hoe verkeerd deze ook waren. Overigens formuleert de verklaring zeer behoedzaam: we zeggen niet dat al die veroordelingen uit het verleden onzinnig waren, ze zijn alleen niet meer van toepassing. Maar dat gaat Rome kennelijk toch nog een stap te ver.''

Op grond van een en ander vindt Zwanepol geen reden tot euforie, maar evenmin tot pessimisme. “De echte dialoog tussen lutheranen en katholieken over de rechtvaardiging moet, als gezegd, nog beginnen. Want ondanks alle beraad ligt dit belangrijkste geschilpunt tussen Rome en de Reformatie er nog. Die hobbel nemen zal moeilijk zijn.”

Rest nog één vraag: In de rooms-katholieke kijk op rechtvaardiging is een actievere rol voor de mens in Gods genadebestel weggelegd dan in de lutherse visie. Toch wordt ook in rooms-katholieke ogen die menselijke rol niet gezien als een aangeboren eigenschap, maar als het effect van goddelijke genade. Ligt hier de beslissende opening?

Zwanepol: “Zou best kunnen. Het punt is alleen of het door Rome ook van a tot z als effect van genade wordt gezien. Want zolang er toch iets van menselijk prestaties in doorklinkt houden we een fors probleem. Op hetzelfde moment dat de rooms-katholieke kerk met ons kan zeggen dat de rechtvaardiging het grondwoord van het Evangelie is dat voor de kerk als norm dient bij alles wat ze doet en leert, op dat moment bestaat er wat mij betreft kerkelijke gemeenschap.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden