Met pijpjes van heus bladzilver

UTRECHT - Wie wil weten of de heilige Victor van Xanten nu wel of niet bestond, heeft er niets van begrepen, daar gaat het niet om. Wel om het feit dat mensen in hem geloofden en naar de Dom van Xanten - zijn grafkerk - gingen om hem te vereren. Door hun toedoen kreeg de Dom een kostbare verzameling kerkelijke voorwerpen: de schat van Sint-Victor. Een aantal topstukken er van is nu te zien op een tentoonstelling in het Catharijneconvent.

Het is niet alles goud wat er op de tentoonstelling blinkt, maar wel veel: er staan vergulde kistjes van brons en koper, vergulde zilveren kruisen en monstransen, borduurwerk waarin gouddraad overheerst en ook handschriften waar veel goudverf aan te pas is gekomen.

Al die rijkdom heeft lang niet altijd vrome of nobele gedachten opgeroepen. Sommige voorwerpen uit de Xantense kerkschat werden geroofd of beroofd van juwelen en andere kostbare onderdelen. Zo liet de Xantense kosterszoon Henrich van Dinslaken zich in 1593 's nachts in de kerk opsluiten om er met een nijptang edelstenen, gouden en zilveren plaatjes en enkele apostelbeeldjes van het grote Victorschrijn los te wrikken. Al werd de dief achterhaald, dat gold niet voor zijn buit. Het resultaat is dat het 11de-eeuwse schrijn er tegenwoordig tamelijk kaaltjes bijstaat op het hoogaltaar in de Dom.

Overigens is dit 12de-eeuwse schrijn niet in het Catharijneconvent te zien, daarvoor neemt het in de Dom een te belangrijke plaats in. Wel is het kleine Victorschrijn naar Utrecht gekomen, al keert dit in het weekeinde van 10 en 11 oktober even terug naar Xanten, omdat dan - op Sint-Victorsdag - een processie plaatsvindt waarin het wordt meegedragen.

Dit kleine schrijn is een prachtig opengewerkt kistje uit het midden van de 12de eeuw en vormt een hoogtepunt van de romaanse bronsgieterskunst uit Nedersaksen. De voorkant laat het thema van de Majestas Domini zien: de tronende Christus te midden van de vier evangelistensymbolen. Bovenop de hoeken zitten vier kleine, keuriggekapte diakenen aandachtig in een boek te lezen. Het schrijn zelf bevat tijdens processies diverse relieken, waaronder die van de H. Victor.

Wie in het heiligenlexicon de naam Victor opslaat, ontdekt dat er nogal wat heiligen zijn met die naam. Waarschijnlijk kwam dit omdat het in eerste instantie een eretitel was voor een martelaar - de martelaar als 'victor', de overwinnaar - en pas later als een eigennaam werd opgevat. Veel Victors blijken soldatenheiligen, zo ook die van Xanten die in de derde eeuw aanvoerder zou zijn geweest van een legioen uit Thebe. Samen met zijn 330 mannen stierf hij omwille van zijn geloof bij Xanten de marteldood. Boven op zijn graf verrees een gedachteniskapel. In de Middeleeuwen groeide dit gebouw - in feite boven een Romeins grafveld gelegen - uit tot een groot kerkelijk complex. Buiten de muren ervan ontstond een kleine nederzetting die de naam 'ad sanctos' kreeg, 'bij de heiligen', wat later verbasterd werd tot Xanten.

In 1936 werd Victors graf door archeologen ontdekt, op - toeval of niet - 1 november ofwel Allerheiligen. Sindsdien kan men in de crypt onder de Dom dit graf bekijken: een dubbelgraf waarin de skeletten rusten van twee vermoorde mannen uit de vierde eeuw. Onderzoek wees uit dat rond dit graf het middeleeuwse kerkgebouw ontstond.

Tegenwoordig is Xanten, pal over de grens bij Nijmegen, een verstild stadje, dat toeristen probeert te lokken met een archeologisch park van Romeinse sporen. En natuurlijk met de schat van Sint-Victor die over een paar jaar moet schitteren in een eigen, kerkelijk museum. Voor het zover is, mag de kerkschat een rondreis maken, eerst langs Utrecht en daarna langs enkele Duitse plaatsen.

In feite gaat het om een verplaatste schatkamer waar je in alle stilte de schoonheid van ruim veertig tentoongestelde stukken op je in kunt laten werken. Geen drukte dus van pelgrims die elkaar verdringen om maar een glimp op te kunnen vangen van de heilzame werking van de relieken. Nee, hier gaat het puur om de buitenkant van de voorwerpen - om hun kunstzinnige waarde - en niet om hun inhoud. Overigens zitten er maar in één kistje nog relieken, alle andere reliekhouders zijn leeg. Dat kistje is een prachtig zeskantig ivoren doosje dat rond 1400 in Venetia werd gemaakt. Niet alleen dit kistje kan op een verre herkomst bogen, ook is er een ivoren pyxis - voor de geconsacreerde hostie - uit Syria en zijn er stoffen uit Byzantium. Dichter bij huis, in het Rijnland, kwamen handschriften tot stand en het reeds genoemde grote Victorschrijn.

Kostelijk is ook een Parijse aalmoezentas, een tas waarin deftige dames geldstukken bewaarden om aan de armen uit te delen. Op het tasje is een engel geborduurd met een orgeltje dat pijpjes van heus bladzilver heeft. Ook de handschriften laten in de marges vermakelijke voorstellingen zien van draakjes, vogels en ondeugende apen.

Iets heel anders is een bijna drie meter lang geborduurd doek met voorstellingen uit het leven van Catharina van Alexandria. Het 15de-eeuwse doek hing over een lezenaar in het koor van de Dom. Een van de uiteinden laat als een stripverhaal de bekering van Catharina zien: van een nuffige, ongelovige koningsdochter die het Christuskind afwijst, verandert ze in een deemoedige gelovige die uiteindelijk voor hem de marteldood zal sterven.

Zo valt er heel wat moois te zien, tegelijkertijd is het jammer dat de opzet zo statisch is. Het is duidelijk dat het Catharijneconvent geen bemoeienis heeft gehad met de expositie, die is van uitsluitend Duitse makelij. Uit de vaste collectie had anders gerust een aantal voorwerpen naar de tentoonstelling kunnen verhuizen, zoals het Paulusbeeld van Arnt van Zwolle dat met zijn Xantense Luciabeeld vergeleken had kunnen worden of de Sint Christoffel van Hendrik Douverman van wie in Xanten een prachtig Maria-altaar staat. En de 12de-eeuwse keizersalbe van Frederik Barbarossa uit de vaste collectie zou niet misstaan naast de fraaie kazuifel van Bernardus van Clairvaux. Zo blijft de schat van Sint-Victor een geïsoleerd geheel, een kleine smet op een verder prachtige tentoonstelling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden