Met oog voor details

Het werk van twee hedendaagse Zuid-Afrikaanse fotografen is te zien in twee Nederlandse musea. De (stads)landschappen van Guy Tillim vormen een contrast met de politieke portretten van Pieter Hugo.

Puntige bergen liggen verscholen achter grijze mist, in de verte spelen kinderen in het water. Door de scherpte van de foto, de veelheid aan details en actie lijkt het wel een schilderij van Bruegel.

De foto is in Tahiti gemaakt door de Zuid-Afrikaan Guy Tillim (50). In het Amsterdamse fotomuseum Huis Marseille is onder de naam 'Second Nature' nieuw werk van hem te zien. Maar Tillim is niet de enige Zuid-Afrikaanse fotograaf wiens werk in de belangstelling staat. Het Fotomuseum Den Haag heeft met de eerste overzichtstentoonstelling van Pieter Hugo (35) een primeur.

Tillim richt zich op landschappen, terwijl Hugo vooral portretten maakt - en die zijn nogal confronterend. Zo fotografeerde hij mensen die aan de gevolgen van aids overleden, documenteerde hij de sporen van de genocide in Rwanda en maakte hij studioportretten van bejaarden, blinden en albino's. "De fotograaf komt heel dichtbij mensen", zegt Wim van Sinderen, conservator van het Fotomuseum Den Haag. "Toch behouden de geportretteerden hun waardigheid. Dat vind ik erg knap."

Sommige foto's zijn in zwart-wit, andere zijn in kleur. Ze hangen in een goed verlichte zaal tegen wanden met een onbestemde grijsgroene tint, waarop de foto's uitstekend tot hun recht komen.

Al Hugo's werk is gemaakt op het Afrikaanse continent. De sporen van kolonialisme en apartheid zijn steeds terugkerende thema's. Zijn composities zijn helder, klassiek van opbouw en duidelijk geënsceneerd: over het kleinste detail lijkt hij te hebben nagedacht. "Maar hij moet ook vaak onder moeilijke omstandigheden werken", zegt Van Sinderen. "Zo volgde hij voor zijn serie 'The Hyena & Other Men' een groep nomaden in Nigeria die hyena's en aapjes bij zich had. Hij kan ook goed improviseren."

In een van zijn foto's lijkt heel Zuid-Afrika te zijn samengevat. Het heet 'Pieter and Maryna Vermeulen with Timana Poshiwa'. Een wat ouder blank echtpaar heeft een klein zwart kindje - centraal in het beeld - op schoot. Het onflatteus neergezette paar kijkt met vragende blikken de camera in. Door de nogal in het oogspringende bierbuik van de man valt niet op dat hij een kunstbeen heeft.

Waar Hugo's portretten politiek kunnen worden uitgelegd, probeert Tillim het politieke in zijn foto's juist te vermijden. Tillim sloot zich in 1986 aan bij het fotografencollectief Afrapix, dat het Zuid-Afrika van het Apartheidsregime wilde vastleggen. Later werd hij oorlogsfotograaf. "In oorlogssituaties maak je altijd foto's die iets moeten zeggen. Dat wilde hij nu juist vermijden", zegt Nanda van den Berg, conservator van Huis Marseille. "Zijn uitdaging was om foto's te maken zonder dat deze iets moeten laten zien."

Hoe moeilijk het is om 'a-politieke' foto's te maken, blijkt als Van den Berg er een laat zien die in het tuinhuisje hangt van het statige pand aan de Keizersgracht waar Huis Marseille gevestigd is.

Van den Berg: "Tillim fotografeerde hier een botanische tuin. Voor ons leken zijn dit allemaal tropische planten, in werkelijkheid is alle flora die we hier zien Europees. Toen de Fransen naar Tahiti kwamen, namen ze slakken en andere dieren mee. De oorspronkelijke vegetatie van het eiland is daardoor voor een groot deel verdwenen."

Kenmerkend voor de foto's is dat de kunstenaar de landschappen fotografeert vanuit een onverwacht perspectief. "Hij gaat cliché's uit de weg", zegt Van den Berg. "Een bekende baai laat hij niet zien vanaf de kust, maar fotografeert hij juist vanachter een berg. Tillim zet altijd een stap achteruit, zodat je een breder kader krijgt."

De ene helft van de foto's is gemaakt in Tahiti, een eiland in de Stille Zuidzee, de andere in de Braziliaanse metropool São Paulo. De tropische natuur vormt een contrapunt met de jungle van de modernistische grote stad.

De foto's zien er schilderachtig uit. Dat komt volgens Van den Berg omdat Tillim de foto's op katoenpapier afdrukt met een inktjetprinter. "De pigmenten blijven dan als een laagje op het doek liggen, daardoor ziet het er wat onnatuurlijk uit." Ook het type camera dat hij gebruikt is van grote invloed. "Een Hasselblad, een digitale camera met de maximale scherptediepte. Die zorgt ervoor dat je zo ver weg kunt kijken. Het oog kan dwalen binnen het kader."

Zowel Huis Marseille als het Fotomuseum Den Haag hebben veel aandacht voor Zuid-Afrikaanse fotografen. Van Sinderen heeft daar wel een verklaring voor.

"Tot 1990 werd Zuid-Afrika geboycot vanwege de Apartheid, daarom was er nauwelijks culturele uitwisseling. Daarna is een inhaalslag gemaakt. Tegelijkertijd kwamen andere problemen aan het licht, zoals aids en criminaliteit. Het land moest zich herpakken, als een computer waarbij op de reset-knop was gedrukt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden