Met maskers op en messen aan de gordels

In Nederland dempt de brede steun voor het Navo-ingrijpen vrijwel elk debat. Voor tegengas moet je al gauw over de grens zijn, waar minder eenstemigheid heerst. De Belgische Slavist Raymond Detrez is bovenal wetenschapper. Hij laat zich dan ook moeilijk verleiden tot al te polemische uitspraken. Maar zijn doorleefde kennis van de volkeren en de cultuur op de Balkan brengt hem desondanks al gauw in botsing met de ongenuanceerde oorlogsretoriek. ,, Servië is altijd alleen maar negatief benaderd. Er is weinig begrip geweest voor wat in Servië leefde.''

door Jan Bezemer en Nicole Lucas

Detrez gelooft niet dat het ingrijpen van de Navo in Kosovo alleen is ingegeven door afschuw over de etnische zuiveringen of het voorkomen van een humanitaire ramp. Het Westen treedt in zijn ogen bepaald niet belangeloos op: ,,Interventies als deze gebeuren alleen als de grote mogendheden daar belang bij hebben. Dat is ook nu het geval. Kijk, er is een vacuüm ontstaan, na het einde van de koude oorlog en dat vacuüm wordt gevuld door de sterkste macht en dat is nu het westen, de Navo. In Polen, Hongarije en Tsjechië vullen ze het vacuüm op een legale manier, op de Balkan gaan ze slinkser te werk. Ze zijn aanwezig in Bosnië, Macedonië, Albanië en straks in Kosovo.''

,,Er zijn ook wel degelijk economische belangen. Er is heel veel olië in Albanië, veel meer dan de Albanezen zelf wisten. Er is ook sprake geweest van een oliepijpleiding die van de Zwarte Zee via Servië naar de Adriatische kust zou lopen.''

,,Ik weet niet of de publieke opinie zo vreselijk aandrong op een interventie. De publieke opinie in België is in ieder geval verdeeld. Meer dan in Nederland. Publieke opinie bestaat natuurlijk maar verandert vlug. In welke mate houden decisionmakers daar eigenlijk rekening mee? Misschien is het eerder omgekeerd en wordt de publieke opinie gemaakt in functie van een bepaalde politiek.''

,,Als het humanitaire doel van deze interventie was de bevolking van Kosovo te beschermen, dan is dat totaal mislukt. Ofwel men heeft de etnische zuivering niet voorzien, dan kun je twijfelen aan de competentie van de Navo-leiders. Of ze hebben de humanitaire ramp wel voorzien, dan zijn het schurken dat ze hebben doorgezet. De derde mogelijkheid, daaraan durf je bijna niet te denken, is dat de crisis zich precies voltrekt zoals ze willen. Want zolang het de bedoeling van de internationale gemeenschap is dat Kosovo binnen de grenzen van Servië blijft, dan is het strategisch juist dat het bevrijdingsleger UCK wordt uitgeschakeld, dat het niet te sterk is aan de onderhandelingstafel. Afgelopen zomer heeft de Navo de Serviërs toch ook laten begaan in hun strijd tegen het UCK?''

,,Het probleem is dat de oplossing die de internationale gemeenschap voorstaat, namelijk autonomie binnen Servische grenzen, door geen van de twee partijen gewenst wordt. Zo heb je als interventiemacht eigenlijk twee tegenstanders. Dus moet je zorgen dat die twee politiek en economisch ongeveer even sterk zijn.''

,,Albanezen en Serviërs zijn Balkanvolken en hebben veel gemeen. Ze hebben precies dezelfde karaktertrekken. Op de Balkan heb je een cultuur, heb je tradities die voor de Serviërs en de Albanezen precies hetzelfde zijn. Beiden hebben dat martiale, de verering van de held. Het pacifisme van de Albanese leider Rugova is eigenlijk heel uitzonderlijk. Lijdzaamheid ligt niet in hun traditie. Dat zie je aan die UCK-soldaten. Vechten gaat hen goed af, schieten, met maskers op en messen aan de gordels.''

,,Rugova had geen andere keus dan het pacifisme te prediken. De Albanezen realiseerden zich dat ze militair geen kans hadden tegen de Serviërs. Dat hebben ze nu nog altijd niet. Doel van het optreden van het UCK is vooral geweest om internationaal interventie uit te lokken. Dat was hun enige kans op een onafhankelijk Kosovo.''

,,Zoals elk guerillaleger verbergt het UCK zich in de dorpen, en betrekt het de boeren bij de strijd. Het Servische leger wil het UCK te lijf en, omdat men niet al te subtiel te werk gaat, branden ze dan zo'n dorp plat. Dat deden de Amerikanen ook in Vietnam. Zo pak je een guerillaleger aan. Dan is de stap naar etnische zuivering niet zo groot meer. Die zuiveringen zijn pas op grote schaal begonnen in januari, februari, toen het voor de Serviërs duidelijk werd dat Rambouillet niets zou worden en dat militaire interventie onvermijdelijk was.''

,,Ik denk dat de Serviërs vooral wilden vermijden dat het UCK als grondleger gebruikt zou worden. Iets vergelijkbaars hebben ze tenslotte al eerder meegemaakt, in Kroatië in 1995. Het Kroatische leger, kreeg volop logistieke steun van de Amerikanen en heeft toen 250.000 Serviërs uit de Krajina verjaagd. Om dat nu te voorkomen, moest het UCK in de ogen van de Serviërs radicaal aangepakt worden.''

,,Die Albanezen zijn niet zo zielig en weerloos als wij denken. Ze hebben zich vanaf 1991 goed georganiseerd en hebben het hard gespeeld. Ze hebben een parallelle staat georganiseerd, met heel veel inkomsten en ze wisten de collaboratie met de Serviërs binnen de perken te houden. Soms door moord, ja. Ze hadden een stevige lobby in het buitenland.''

,,Er zit een Griekse minderheid in het zuiden van Albanië, die minder rechten heeft dan de Albanezen in Servië. Daar hoor je de Albanezen nooit over. Met de nieuwe Servische grondwet van 1991, waarbij Kosovo de autonomie werd ontnomen, blijft er nog altijd iets bestaan van territoriale autonomie met eigen bestuursinstellingen. Er is geen enkele minderheid op de Balkan die daarvan durft te dromen. De Albanezen in Kosovo hadden een conflict met Belgrado over het leerprogramma. Maar het is absurd om te denken dat de Grieken in Albanië zelf zouden mogen bepalen wat er op school wordt gegeven.''

,,De Albanese schrijver Kadare verwijt de Serviërs dat ze zich zo druk maken over de slag op het Merelveld, maar hij zegt in één moeite door dat de Albanezen het oudste volk van de Balkan zijn. Dat is net zo'n mythisch verhaal als het Kosovo van de Serviërs. Ze maken elkaar verwijten maar ze doen allemaal hetzelfde.''

,,De door de Serviërs vereerde nederlaag op het Merelveld in het hartje van het huidige Kosovo uit 1389 was helemaal niet zo'n belangrijke gebeurtenis. Bovendien was die bijna vergeten, in ieder geval ver weg gezakt. Op basis van een selectie uit volksliederen is die mythe aan het eind van de negentiende eeuw opnieuw geconstrueerd. Het Merelveld heeft in de nationale geschiedenis van Servië pas aan het eind van de negentiende eeuw betekenis gekregen. En die is gecreeërd op het moment dat Kosovo voor Servië, dat toen nog veel kleiner was, interessant werd als doorvoergebied op weg naar de Adriatische Zee.''

,,Het is onzin te veronderstellen dat de kwestie wordt opgelost als Milosevic weg is. Dat Kosovo van Servië is, zit diep bij de Serviërs ingebakken. Je kunt het onzin noemen maar je hebt er wel mee te rekenen. De breed gedragen opvatting is: Kosovo moet Servisch blijven en daar heeft het buitenland zich niet mee te bemoeien.''

,,Ik moet wel zeggen dat ik Milosevic verkeerd heb ingeschat. Ik dacht ook dat hij tamelijk snel zou toegeven. Hij is geen echte nationalist maar iemand die het nationalisme gebruikt om de machtpositie van de ex-communistische nomenclatura te handhaven. Net als Gorbatsjov in Rusland of Iliescu in Roemenië of Videnov in Bulgarije. Dat zijn geen communisten meer maar zakenmensen.''

,,Servië is nooit iets aangeboden. Toen Joegoslavië uiteenviel vond de internationale gemeenschap het wenselijk uit te gaan van de bestaande interne grenzen. Slovenië, Kroatië. Maar voor de Serviërs betekende die aanpak dat eenderde van de Serviërs als minderheid buiten Servië moest leven. Iedereen had zogenaamd recht op zijn eigen staat en staten legitimeerden zich op basis van een bepaald volk. Kennelijk gold dat niet voor Servië.''

,,De internationale gemeenschap is selectief omgesprongen met het zelfbeschikkingsrecht. In Bosnië waren drie gemeenschappen maar alleen de moslims kregen dit recht. Waarom de Kroaten en Serviërs niet? En degene die dit niet accepteert, wordt de agressor genoemd. Ik praat daarmee de etnische zuiveringen niet goed. Maar Servië is altijd slechts negatief benaderd. Er is weinig begrip geweest voor wat in Servië leefde. Je hoeft geen begrip te hebben voor oorlogsmisdadigers, maar je kunt wel begrip hebben voor belangen.''

,,Slovenen, Kroaten en de Albanezen hebben de aanzet gegeven tot het uiteenvallen van Joegoslavië. Hoe meer die republieken aandrongen op afscheiding, hoe centralistischer Belgrado werd. De problemen in Kosovo zijn niet begonnen met de afschaffing van de autonomie in 1987. Ook die maatregel was al weer een reactie op de separatistische neigingen van de Albanezen, die al in 1981 tot uiting kwamen. Het is niet zo wit-zwart. De zaak is niet opgelost met de dood van Milosevic. ''

,,Ik zou het goed vinden als de Russen een rol spelen in de hele zaak. Ik vind het kwalijk dat er is ingegrepen zonder een uitdrukkelijk mandaat van de VN en dat Rusland op die manier aan de kant wordt gezet. Dat is ook gevaarlijk. De Russen zien de uitbreiding van de Navo als bedreiging. Bovendien hebben de Russen zelf ook allerlei volken, die zich willen afscheiden. Dat lijkt me veel belangrijker dan Slavische broederschap. We moeten die verbondenheid tussen al die Slavisch volken niet overdrijven. Russen en Serviërs zijn Slavische volken en zijn orthodox, maar verder reikt de liefde niet. Bulgaren zijn ook Slaven, maar die hebben met de Russen altijd een moeilijk relatie gehad. Net als de Polen.''

,,De Balkan is vergiftigd door ideeën die uit West-Europa komen en waarmee de Balkanvolken geen kant op kunnen. Eind achttiende eeuw ontstond het idee van de etnisch homogene staat. Dat idee is op de Balkan niet toepasbaar. Volken leven er door elkaar heen, nationale identiteiten zijn er labiel. Niet alleen de taal maar ook de religie is een determinerende factor. Terwijl al die volken op een tamelijk harmonieuze manier hebben samengeleefd tijdens de Osmaanse periode. Het Osmaanse Rijk was goed georganiseerd. Toen werd geen etnisch onderscheid gemaakt, wel onderscheid naar religie. Die aanpak is kapot gemaakt met de ontwikkeling van nationale staten.''

,,Het alternatief is het oude Joegoslavië. Ik betreur de desintegratie van het federale systeem, waar ik bewondering voor had. Niet zozeer de communistische aspecten maar de manier waarop de verschillende nationaliteitenvraagstukken waren opgelost.''

,,Ik ga niet zeggen hoe de crisis in Kosovo of de spanningen op de Balkan moeten worden opgelost, daar zijn anderen voor, maar ik zie wel wat er gaat gebeuren. De strijd gaat door tot er een hele reeks etno-homogene staten zijn. Bosnië heeft ook geen kans. Zolang de Navo er blijft zal Bosnië bestaan, maar er is niets wat de goede richting opgaat in Bosnië. Maar let op, we zijn al bijna zover. Nog één oorlog in Macedonië en de grenzen zijn getrokken. De etnische spanningen in Macedonië zijn explosief. In het beste geval komt er geen ontploffing.''

,,Een ander probleem is dat de Albanezen veel kinderen krijgen. De bevolking groeit snel. Dat is een demografisch fenomeen dat politieke consequenties krijgt. Als de Albanezen in Macedonië blijven en zich niet afscheiden, dan is over enkele decennia de meerderheid van de bevolking Albanees. Dan voeren ze een aantal grondwetswijzigingen door en wordt Macedonië een Albanese staat. Joegoslavië staat voor hetzelfde probleem, alleen duurt het daar wat langer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden