Met Marx geleefd, met God begraven

In het noorden, het land van communisten en ontkerkelijking, voltrekt zich iets opmerkelijks: Men heeft er graag een uitvaart mét bijbeltekst, gebed en zegen. Sinds 1997 verzorgt de Appingedammer predikant Pim van de Kerk cursussen over religieuze uitvaartbegeleiding voor buitenkerkelijken. Want je kunt je na een leven met Marx 'keurig' laten begraven door een humanist, maar kaal is het wel. Geen 'ontwaak, verworpenen der aarde', maar een psalm.

Op de kleigrond van Oost-Groningen heerst de Nieuwe Communistische Partij Nederland in de lokale politiek. Ook viert er de ontkerkelijking hoogtij. Dat laatste is al lang het geval. Reeds in 1930 was een derde van de bevolking niet meer ingeschreven bij een kerkgenootschap. Hier geloven de mensen nog heimelijk in Marx, die anderhalve eeuw geleden stelde dat 'religie het zelfbewustzijn en de eigenwaarde van de mens is die zichzelf nog niet gevonden heeft of zichzelf alweer verloren heeft'.

De vruchten van hun communistische ideologie laten in dit gebied nog steeds op zich wachten. In Reiderland (met de dorpen Beerta, Finsterwolde, Nieuweschans en Ganzedijk), volgens het CBS de armste gemeente van Nederland, wonen de 'gewone mensen' nog steeds in aaneengeschakelde kleine arbeidershuisjes en zijn de duurdere woningen voor de rijke boeren bestemd.

Wilma Reinders, woordvoerster van het Humanistisch Verbond, vertelt: ,,In de noordelijke provincies was het vrij gewoon om als dorpelingen begrafenissen zelf te regelen, het nabuurschap. Dat deed je als buren voor elkaar. Ook onder socialisten was het gebruikelijk om op een begrafenis iets te zeggen over een overleden partijgenoot.'' Deze werkwijze is in het midden van de vorige eeuw overgenomen door het Humanistisch Verbond. Dat verzorgt jaarlijks drieduizend begrafenissen en crematies, waarvan twee derde in de noordelijke provincies. In Groningen zijn dat er zo'n vierhonderd.

De mensen willen echter méér, is de overtuiging van Pim van de Kerk (60), predikant in Appingedam. Jaarlijks verzorgt hij gemiddeld vijftien begrafenissen voor rand- en buitenkerkelijken. ,,Sommige mensen zoeken mijn achternaam in het telefoonboek op en vragen of ik wat wil doen. Vaak hebben ze kerk noch kruis gezien.'' Doorgaans staat een vrijwilliger van het Humanistisch Verbond bij het graf. Volgens Van de Kerk beschrijft die 'op buitengewoon keurige wijze' het leven van de overledene. ,,Maar dat was het dan. Hooguit wordt er een liedje gespeeld.''

Het is kaal, vindt Van de Kerk. En wat belangrijker is, ook steeds meer mensen vinden dat. ,,In crisissituaties, zoals bij overlijden, denkt iedereen na over zijn of haar existentie. Daar doet het Humanistisch Verbond niets aan. Mensen willen iets meer verdieping.'' En zo gebeurt het dat bij het graf van een randkerkelijke dan wel buitenkerkelijke een Psalm klinkt, een zegen of gebed wordt gepreveld. Zelfs bijbelpassages zijn niet ongewoon. ,,De Schrift blijft een geur van heiligheid houden.''

De keuze is beperkt voor iemand die meer over spiritualiteit bij zijn graf wil horen dan de humanisten te bieden hebben, maar niet meteen bij een kerk wil aankloppen.

,,Het is naar als je alleen kunt kiezen voor een kerkelijke viering waar de geloofsbelijdenis bij het graf wordt voorgelezen, terwijl je weet: daar geloofde het lieve mens niks van. Of dat de predikant zegt: 'We zijn als gemeente bij elkaar', hiermee tachtig procent van de Oost-Groningers, inclusief de nabestaanden, uitsluitend. Dáárom willen mensen een aangepaste vorm.''

Het Humanistisch Verbond doet ook aan bezinning, werpt Reinders tegen. ,,We richten ons niet op de 'broeders en zusters' en op God. Humanisten geloven niet in God en een hiernamaals, maar bezinning is wel een belangrijk element in de toespraak. We praten over het leven en de dood van de overledene. Met teksten, gedichten en rituelen.''

Stel dat iemand vraagt of het 'Onze Vader' voorgelezen kan worden? ,,Dan wijzen we erop dat dit niet bij het humanistische pakket hoort'', zegt Reinders. Die taak schuiven ze van het Verbond liever door naar de nabestaanden, al is iedere vrijwilliger vrij om een gebed voor te dragen. Soms wordt de uitvaartdienst samen met een predikant gehouden.

Reinders gelooft dat buitenkerkelijken godsdienstige verhalen en handelingen als rituelen gebruiken, zonder er een diepe religieuze betekenis aan te verlenen. ,,Bijvoorbeeld bij het voorlezen van een bijbelpassage of het uitspreken van een zegen. Ik denk dat het er niet om gaat of mensen nog geloven, bijvoorbeeld in een leven na de dood.''

Het bestaan van een hiernamaals, wat na een sterfgeval toch iets minder definitief klinkt, kaarten humanisten niet aan. ,,Tuurlijk niet'', zegt L.de Winter, coördinator en vrijwilliger bij het Humanistisch Verbond in Groningen. ,,We gaan niet van een hogere macht uit.'' En een passage voorlezen uit de Bijbel, ook als het bij buitenkerkelijken niet meer is dan een ritueel? ,,Daar zijn we niet voor. Het hangt ook van de vrijwilliger af die iets voor moet lezen, maar ik zou in zo'n geval heel duidelijk zeggen dat het niet mijn woorden zijn.'' Wilma Reinders: ,,De kerk gelooft het antwoord te hebben op het leven na de dood. Wij humanisten denken dat het leven eindigt met de dood.''.

Met de cursus wil ds. Van de Kerk meer religieuze begrafenissen mogelijk maken. Zijn cursus trekt al jaren veel deelnemers: predikanten, ouderlingen, pastoraal werkers en studenten theologie. Hij schat dat de cursusten jaarlijks bij in totaal honderd uitvaarten worden ingeschakeld.

Het bestaan van een cursus impliceert echter niet dat er ook daadwerkelijk meer 'religieus' begraven wordt, stelt Winter. Hij meent dat het aanbod groter is dan de vraag. Zo zouden de 'kerkelijken' in Groningen onder de humanistische duiven schieten. ,,In Limburg zijn er ook vrijwilligers van het Humanistisch Verbond, maar daar wordt nauwelijks een beroep op gedaan. De cursus van Van de Kerk is het omgekeerde. Het is een laatste stuiptrekking van de kerk om mensen binnen te krijgen.''

Het cursusboek is vorige week afgerond. Daarnaast komt er een specifieke training voor predikanten. Dit najaar beginnen alle regionale dienstencentra van de Sow-kerken met hetzelfde programma. ,,Met onze ontkerkelijkheid kunnen we wedijveren met bijvoorbeeld Noord-Holland.''

De uitvaart wordt nadrukkelijk religieus genoemd en niet christelijk. Veel mensen zouden niet van de daarbijhorende 'toeters en bellen' houden. Van de Kerk: ,,Mensen kennen het Liedboek van de kerken niet meer en aan exegese hebben ze geen enkele behoefte. Ook zijn ze niet gewend om te bidden. Daar besteden we in de cursus aandacht aan.'' Wel gebruikt Van de Kerk christelijke elementen, want vooral de vergeving werkt goed bij het graf. ,,We hebben een casus over een NSB'er. Zijn kinderen dragen die 'schuld' nog steeds met zich mee. Met vergeven richt je je meer op de nabestaanden. Het is een therapie. Ik zal je de mensen van over de tachtig de kost geven die nog met zware schuldgevoelens rondlopen.''

Als de overledene niet bekend is met begrippen als 'opstanding' of 'verrijzenis', zal ook Van de Kerk ze niet noemen. ,,We brengen niet allerlei dogmatiek mee. Het eerste is het levensverhaal van de mens en dat spiegelen we met de nabestaanden aan religie. Waar je uitkomt? Bij hoop: de verwachting dat de dood niet het laatste woord heeft.''

Hoewel humanistisch coördinator De Winter niets heeft met enig religieus ritueel bij de dood, kan hij zich wel enigszins voorstellen waar het verlangen vandaan komt. ,,Het is de onzekerheid. Elk geloof ontstaat uit onzekerheid over wat er na de dood zal gebeuren. De ouderen zijn vaak nog wel naar zondagsschool geweest en bij de rest blijft het idee bestaan dat je het nooit zéker kunt weten.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden