Met list nam ik u te pakken

Een filmscript, een gefingeerd debat en een epiloog annex verantwoording: het is een merkwaardige doctoraalscriptie waarmee historicus Thijs Voskuilen afstudeerde. Zijn theorie is niet minder opzienbarend: Paulus is nooit bekeerd, maar was een succesvol Romeins agent - the perfect spy. Paulus Lodewijk Dros Ze wisselden even vlot van religie als wij van politiek

Toen hij nog christen was, vroeg Thijs Voskuilen (27) zich in een roman af, waarom Jezus vermoord werd. Daar moest de duivel achter zitten, die met satanische vindingrijkheid het zo wist te plooien dat men zou geloven dat het Gods wil was. Mettertijd viel de duivel als personage af, wat bleef was het Romeinse gezag dat Jezus liet kruisigen. In de evangeliën lees je vooral dat het de Joden waren die hem kruisten, maar, zegt Voskuilen, de echte moordenaars waren Romeinen. ,,Die antiromeinse angel is uit de geschiedenis verwijderd. Zo is mijn interesse gewekt.''

Die belangstelling voerde hem naar de fervente christenvervolger Saul, die op weg naar Damascus bekeerd raakte en Paulus werd. En briefschrijver, apostel voor de heidenen, verbreider van het geloof dat hij eerst had bestreden. Hij werd de interpretator-zonder-weerga van Jezus Christus, die hij nooit gezien had, maar wel verkondigde.

Dat Paulus Jezus' boodschap aangerand heeft, is geen nieuw geluid. Maar Voskuilen gaat verder. Volgens hem is Saul nooit bekeerd.

Na de 'bekering' verdwijnt Saul zeventien jaar van het toneel en dat is curieus, oordeelt Voskuilen. Werd hij, zoals 'gewoonte' was, naar Rome gehaald, daar geïndoctrineerd en met een missie teruggestuurd?

Saul schreef onder de naam Paulus brieven, maar toen hij zich te Jeruzalem meldde als nieuwbakken volgeling van Jezus, lustten ze hem niet. Hij had Jezus niet gezien en voor Jezus' eerste volgelingen had hij geen recht van spreken; zelfs Jezus' broer Jacobus herkende Jezus niet in Paulus' visie. Ze wantrouwden hem, valt te reconstrueren uit wat Paulus schreef over de (verloren gegane) reacties die zijn optreden opriepen.

In Jeruzalem veroorzaakt hij een rel, omdat hij de tempel ook voor niet-Joden opengesteld wil zien. Tijdens het tumult dat hem bijna het leven kost, beroept Paulus zich op zijn Romeins staatsburgerschap. Tentenmaker Saul vlucht onder militaire bescherming naar Rome, om daar berecht te worden. ,,Maar van een proces is het blijkbaar nooit gekomen. De Romeinen hebben hem gewoon uit vijandelijk gebied weggehaald'', suggereert Voskuilen.

Christenjager Saul wisselde niet van religie, maar van strategie, zegt Voskuilen. Deed Saul het voor de Romeinen? Eigener beweging? Veel wijst op het eerste, meent Voskuilen.

Saul legde het zwaard neer en nam de pen op. Hij verdeelde daarmee de Jezusbeweging, door op te roepen tot totale onderdanigheid aan de Romeinen. Daartoe bedacht Saul, dat de messias, koning der Joden, voor de hele mensheid diende te sterven en dat het Gods wil was dat de Romeinen over het land van de Joden regeerden.

Sublieme strategie: de joden raakten onderling verdeeld, net als de eerste christenen, en ze werden tegen elkaar uitgespeeld. Samen kregen ze opgedragen de overheid te gehoorzamen -'de doctrine die wat later de Romeinse staatsgodsdienst zou worden'.

Een Romeins staatsburger die onderhorigheid aan Rome predikt: Het kán geen toeval zijn, stelt Voskuilen die, zo citeert hij de film JFK, 'denkt als de CIA: wit is soms zwart, en andersom'. Paulus was 'The perfect spy', zoals hij zijn scriptie doopte. De spion moest de beweging van christenen als een antieke 'terroristische organisatie' bestrijden met desinformatie. Paulus was een agent van Rome's geheime dienst.

,,Och, och, och'', reageert de Nijmeegse nieuwtestamenticus J. van Tilborg, ,,nog even, en hij komt met Al Kaida op de proppen''. Historisch is Voskuilens stelling 'onhoudbaar' en 'een malle theorie', meent Van Tilborg. ,,Als de Romeinen een infiltrant hebben ingezet, moeten de christenen toch antiromeins geweest zijn? Daar is geen enkel bewijs voor. En voor zo'n geheime dienst ook niet.''

Voskuilen redeneert 'simpel': als Jezus als staatsgevaarlijk werd gezien, dan toch ook zijn volgelingen? En aan het eind van de eerste eeuw was er een geheime dienst, voortgekomen uit de frumentarii, ambtenaren die zich met voedsel bezighielden. Dat werd een dekmantel, zegt Voskuilen -maar Paulus is dan al decennia dood. Volgens Voskuilen was er al wel een militaire inlichtingendienst. Spionage is, zegt hij de Amerikaanse oud-historica en geheime dienst-medewerkster R.M. Sheldon na, deel van vrijwel elke beschaving, ook van de Romeinse in Jezus' dagen. Jezus was een 'veiligheidsrisico', waartegen intelligence is ingezet.

,,Volgens de Paulus-biografieën van E.P Sanders en A.N. Wilson was Saul tentenmaker in dienst van het Romeinse leger. Daar kan hij als briljante Joodse bestrijder van christenen gerecruteerd zijn.'' En misschien waren de frumentarii wel eerder actief als spionnen: Paulus heeft blijkens het slot van de Romeinenbrief contact met ene Erastus, beheerder van de stadsfinanciën, een positie die soms door frumentarii werd bekleed. Het bewijst niets, zegt Voskuilen, maar toch.

Paulusbiograaf C. den Heyer moet wel lachen om Voskuilens theorie over undercover agent Paulus. ,,Origineel, hoewel: in Amerikaanse literatuur over de Dode Zeerollen figureert Paulus ook als de heulende slechterik. Maar behoorlijke argumentatie ontbreekt. Toch blijven er vragen: over Paulus' staatsburgerschap, over Rome, waar hij graag heen wil, waar hij heen schrijft zonder er geweest te zijn, maar toch goed op de hoogte is van de omstandigheden, mensen kent, waar hij later door een generaal in bescherming wordt genomen.'' Waren de eerste christenen antiromeins? ,,Ach, er broeide altijd wel wat, daar aan de rand van het grote Romeinse Rijk.''

Thijs Voskuilen -'mijn pseudoniem' publiceerde op het internet een voorversie van zijn scriptie als talkshow tussen een vertegenwoordiger van de orthodoxe Paulus-uitleg, en hemzelf. Hij wint. De show dient als introductie op zijn filmscenario The last Gospel, dat vorig jaar al verfilmd zou zijn, ware het niet dat de Engelse producent op de fles ging.

Voskuilen studeerde af bij theoloog J. Bremmer en bij historicus F. Ankersmit. De laatste had eerst wel wat moeite met het idee, maar ging overstag. De talkshow, het filmscript en de epiloog (de 'gewone' scriptie): het sprak hem aan. ,,Ik las het in één adem uit, het is een prachtig betoog van een literair talent, nog nooit zoiets meegemaakt.''

Voskuilens scriptie verklaart de Rom-freundlichkeit van Paulus' brieven, en van de evangeliën die later in eenzelfde geest zijn geconcipieerd, zegt Ankersmit. ,,Als de Romeinen problemen hadden met een groepering, mepten ze erop los, net als in Massada. Nu zie ik dat er een geheime dienst geweest kan zijn die het anders aanpakte.''

,,Waar ik moeite mee had: die brieven van Paulus kunnen toch niet door een spion zijn geschreven? Ze zijn zo gedreven, dat fake je niet. Nu denk ik: hij kan als spion begonnen zijn, en er aardigheid in gekregen hebben. Vreemd is dat niet: men wisselde toen net zo makkelijk van religie als wij van politieke overtuiging.''

Hebben de gelovigen anno toen niks gemerkt van Paulus' vuige rol? ,,Hij was slim, zijn publiek grotendeels ongeletterd'', zegt Voskuilen. Maar ze hádden het kunnen weten: hij gaf hun een aanwijzing, aan het eind van de tweede brief aan de Corinthiërs: 'Sluw ben ik, en met list heb ik u gevangen'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden