Met 'Limburg voor de Limburgers'

Zuid-Limburg, krimpgebied: dit beeld domineert sinds toenmalig minister Van der Laan in 2009 alarm sloeg over leegloop en verpaupering in de regio. Gemeenten, bedrijfsleven en wetenschap willen het tij keren. De economische ambities zijn hoog. Maar om die waar te maken, moet wel over grenzen heen worden gekeken.

'We zijn onze trots en zelfvertrouwen kwijtgeraakt", zegt Limburgs scheidend gouverneur Léon Frissen. Het is de erfenis van het mijnbouwverleden, de plotselinge sluiting van de mijnen heeft de lokale ziel geknakt. En wie niet in zichzelf gelooft, kan ook anderen moeilijk overtuigen van zijn waarde. Dat geldt ook voor Zuid-Limburg.

De meest zuidelijke punt van Nederland is verwikkeld in een psychologisch gevecht, meer nog dan in een strijd om de economie naar een hoger plan te tillen. Een gezelschap van lokale bestuurders, ondernemers, creatieven, wetenschappers en cultuurminners probeert sinds kort met een campagne het gemoed op te krikken, al is het maar om de westerling (en Den Haag) ervan te overtuigen dat hun regio vitaal is en dat het er goed toeven is.

Zuid-Limburgers voelen zich verwant met buitenstaander Niki de Saint Phalle, de Franse kunstenares wier oeuvre op dit ogenblik te zien is in het Schunck in Heerlen. Het voormalige warenhuis, waar de DSM-topman Jos Schneiders ooit met zijn moeder zijn communiepakje kocht om in de naastgelegen Sint Pancratius-kerk zijn eerste echte entree te maken in het geloof, werd op het nippertje gered van de ondergang. Het architectonische glaspaleis doet nu dienst als 'atypisch' cultureel centrum. Zijn kelders huisvesten tijdelijk een opmerkelijk overzicht van de eigenzinnige Francaise, bekend van haar extravagante vrouwenbeelden. "Wie dieper kijkt, ziet haar strijd en verdriet om haar jeugd. Te veel is men bij haar aan de oppervlakte gebleven en daardoor heeft ze nooit helemaal de erkenning gekregen die ze verdient", meent Schunck-directeur Stijn Huijts.

Dat dieper kijken naar het aanhangsel, ingeklemd tussen Duitsland en België, hopen de voortrekkers in Zuid-Limburg ook te bereiken. Regiobranding heet het moderne wapen dat ervoor moet zorgen dat het zuiden zijn gerechtvaardigde plek krijgt naast de Randstedelijke economische grootheden, de mainports Rotterdam en Schiphol. De extra troeven van Limburg: goedkoper wonen, levendige cultuur, groen en 'het goede leven'.

Het is de tegenaanval tegen de term 'krimpregio', het brandmerk dat zich in Haagse hoofden heeft genesteld sinds het werkbezoek van toenmalig minister Eberhard van der Laan (wonen en wijken), die de noodklok luidde over de verpaupering. Leegloop? Het tij keert, repliceert burgemeester Paul Depla (PvdA) van Heerlen, die in de vorige lente Nijmegen achter zich liet met de boodschap "ach, erm menneke, wat doe je je kinderen aan". Hij en zijn gezin maken deel uit van de kleine duizend mensen die samen het vestigingsoverschot vormen waarvan sinds 2009 sprake is. Toegegeven, er is een fors sterfteoverschot - er zijn meer lijkwagens dan wiegjes - en Zuid-Limburg is een van de meest vergrijzende regio's. "Maar de jongeren trekken niet weg, de groep jonge twintigers stijgt gestaag."

En nog zo'n misverstand: als Zuid-Limburg een land zou zijn, was het binnen de Europese Unie een van de rijkste en niet, zoals het stereotype beeld is, een van de landen met bittere armoede. In een Europese context bezien ligt Zuid-Limburg niet in de periferie, maar in het hart van de Euregio Maas-Rijn, met 2,2 miljoen banen binnen een uur reistijd. Aan de verbreding en betere doorstroming van verkeersader A2, waar het verkeer regelmatig stokt, wordt gewerkt, inclusief twee gestapelde verkeerstunnels bij Maastricht.

Toch ligt er nog een flinke afstand tot 'the bright site of life', de slogan waarmee het Bourgondische landsdeel met zijn acht Michelinsterren zich afficheert, voor iedereen is gerealiseerd. Niet voor niets heeft de PVV van Wilders haar grootste aanhang in Limburg. Er heerst onvrede.

Doorvragend komen ook de problemen op tafel, zoals de 'complexe opgave van herstructurering'. Verpaupering en verloedering hebben wel degelijk toegeslagen, ook Van der Laan nam dat al waar. In deze tijd van overheidsbezuinigingen is er minder geld en de gebruikelijke inkomstenbronnen van gemeenten - de grond - verdampen in een gebied waar geen schaarste is aan woningen en bedrijfsgebouwen. Het vestigingsoverschot van Heerlen, dat een van zijn twee Vogelaarwijken al flink op de schop heeft genomen en onder leiding van beeldend kunstenaar en bedenker Michel Huisman bouwt aan het Maankwartier (zie inzet), blijkt vooral het gevolg van een trek uit omliggende plaatsen. Maastricht heeft zijn aanwas deels te danken aan onder andere (Duitse) studenten. Burgemeester Sjraar Cox (PvdA) van Sittard-Geleen erkent dat dorpen en gehuchten in zijn gemeente het moeilijk hebben om leefbaarheid en verenigingsleven op peil te houden. De uitzondering: de talrijke harmonieën.

De burgervaders van sleutelgemeenten - naast Cox en Depla, ook VVD'er Onno Hoes van Maastricht - hebben elkaar echter gevonden. Opvallend genoeg komen zij allen van buiten de regio. "De lijkwagenkrimp, daar doen we niets aan, dat is een wetmatigheid. Maar de verhuiswagenkrimp, omdat we als regio minder aantrekkelijk zouden zijn, daar kunnen we ons niet bij neerleggen", zegt Depla strijdbaar.

De drie proberen hun wethouders en gemeenteraden moed in te spreken om ook moeilijke keuzes te durven maken en samen te werken. En die zijn volgens Depla 'aan het ontdooien'. Door de krappere budgetten is samenwerking overigens pure noodzaak. Alleen Sittard-Geleen denkt zo al 150 tot 200 ambtenaren uit te kunnen sparen.

Fusie-voetbalclub FC Limburg is nog een paar stappen te ver, maar de insteek is om met vereende krachten de regio internationaal op te stoten in de vaart der volkeren. De eerste ultieme test wordt de gooi naar Europa's Culturele Hoofdstad in 2018, dat volgens artistiek directeur Guido Wevers "door de culturen in de Euregio te verknopen" de trots in Limburg zal terugbrengen. Hij kijkt daarvoor naar de Noord-Franse industriestad Lille, waar iedereen voorheen langs raasde op weg naar het zuiden of Parijs, maar dat zichzelf sinds 2004 op de kaart heeft gezet. "Vijftien jaar ervoor hing er een grauwsluier overheen, maar een aantal visionairen heeft gevochten voor een tgv-station en cultureel leiderschap. De motor is op gang gekomen en niet meer te stoppen."

Ook in het bedrijfsleven en de wetenschappelijke wereld van Zuid-Limburg zijn de gekoesterde ambities hoog. Onlangs hebben ze zich aangesloten bij het grote project van Eindhoven om ook buiten de Randstad een economische topregio te vormen. Volgens vertrekkend gedeputeerde Jos Hessels verkeerden de buurprovincies in 2008 nog 'in staat van oorlog'. De zogeheten brainport loopt nu van de Noord-Brabantse lichtstad via de Material & Life Science Campus Chemelot rond chemiereus DSM in Sittard-Geleen naar de Health Campus rond de Universiteit van Maastricht en het medisch centrum MUMC+. In 2020 moet Zuidoost-Nederland dankzij deze 'cross overs' in de toptien van technologische topregio's in de wereld staan, naast de Amerikaanse hightech van Silicon Valley.

De bijdrage van Brainport 2020 aan de nationale economie gaat, als de verwachtingen worden waargemaakt, met 40 miljard euro omhoog naar 136 miljard euro per jaar. De potentie is er, is de overtuiging van DSM-topman Schneiders, en de ontwikkelingen gaan snel. De economie in Zuidoost-Nederland groeit met bijna drie procent twee keer zo hard als het Nederlands gemiddelde. Op Chemelot (net zo groot als 1500 voetbalvelden), dat rond zijn bedrijf ligt, zijn in vijf jaar een dertigtal nieuwe bedrijven ontstaan. De campus levert 1000 arbeidsplaatsen en 200 nieuwe patenten per jaar op. Een deel dankt overigens zijn leven direct aan DSM, dat deze hoog innovatieve satelliet-bedrijfjes zijn kennis en technologie verder laat uitbroeden (zie inzet). Het bedrijf is afgestapt van de bulkchemie en richt zich nu op biotechnologie, voedingssupplementen en speciale materialen.

De directe connectie van Chemelot met de wetenschap komt vooralsnog uit Maastricht, waar een gedreven groep onderzoekers nieuwe kennis verzamelt en in samenwerking met bedrijven als DSM nieuwe behandelingen probeert op te zetten.

De Health Campus zal straks kunnen beschikken over de sterkste MRI-scanner ter wereld om meer te weten te komen over ziektes als Alzheimer en Parkinson. Eind maart opende het Maastricht UMC+ een nieuw onderzoekscentrum waar, in samenwerking met lokale huisartsen, een ongekend aantal mensen onder de loep wordt genomen op levensstijl, voeding en de invloed daarvan op hun gezondheid. Een keerzijde van het leven in Limburg, de fors lagere levensverwachting dan in de rest van Nederland, biedt een uitgelezen kans voor veldonderzoek naar het ontstaan van aandoeningen als diabetes type 2, "al lang geen ouderdomsziekte meer". Met in het achterhoofd een wereldwijde doorbraak naar preventie en kostenbesparing op zorg. Lukt dat, dan beschikt Zuid-Limburg over een belangrijk exportproduct.

Toch kent juist Zuid-Limburg ook zijn voorbeelden van ambities die (nog) niet de verwachte vruchten afwerpen. Op een steenworp afstand van Chemelot ligt autoproducent NedCar in Born. Maar ondanks de naar internationale maatstaven moderne fabriek en gekwalificeerd personeel hangt de toekomst van het bedrijf, dat in handen van het Japanse Mitsubishi is, steeds aan een zijden draad. Het Orbisziekenhuis in Sittard, het hightech zorgvoorbeeld met robots aan het bed, moest al snel na de opening twee jaar geleden vanwege financiële problemen honderden mensen ontslaan. Banken vragen om herfinanciering.

Nog een voorbeeld: het eerste grensoverschrijdende Duits-Nederlandse industrie- en wetenschapspark Avantis tussen Heerlen en Aken, dat de internationale samenwerking op het gebied van (zonne)technologie moest aanzwengelen, is grotendeels onbebouwd, Duitse bedrijven hebben vooralsnog weinig interesse. Het advies aan de provincie in een recent rapport luidde: niet meer in investeren. Het toont ook aan dat de wens om grenzen met de buren te slechten - "we hebben te lang met onze rug naar het oosten gestaan en keken naar Den Haag", zegt gedeputeerde Hessels - niet makkelijk te realiseren is.

Maastricht is wel geliefd bij Duitse studenten, maar de animo van Nederlands-Limburgse jongeren voor de derde technische universiteit van Europa in Aken is nihil. Er klinkt gemopper dat alles er in het Duits gaat. En hoewel Zuid-Limburg het meest te winnen heeft bij Europese samenwerking, stemde het toch 'nee' bij het referendum.

Een bedreiging van alle economische ambities is de situatie op de arbeidsmarkt. Behalve (technische) vaklieden is er grote behoefte aan kenniswerkers. Het consortium Chemelot streeft naar een verdubbeling van die hoogopgeleide technici. DSM showt graag de jonge talenten die het in huis heeft weten te halen, maar daarvoor moet het bedrijf nu al scouten bij onderwijsinstellingen en naar het buitenland. De charmante Audrey, betrokken bij de ontwikkeling van stoffen voor geneesmiddelen in een verzelfstandigd r&d-lab, erkent tijdens een rondleiding dat ze Frankrijk heeft verlaten omdat er geen werk voor haar was.

Wil Houben, directeur van de Kamer van Koophandel Limburg, neemt geen blad voor de mond. De Limburgse arbeidsmarkt is volgens hem verre van vitaal. "Onze economie is zeer kansrijk, maar het volk moet mee, het zelfbewustzijn opgekrikt en het opleidingsniveau omhoog." Bovendien moet voor aanvulling van de benodigde arbeidskrachten in Europa en de rest van de wereld worden gezocht, betoogt Houben, die een fel pleidooi houdt voor arbeidsmigratie. Dat geluid schuurt hard met de PVV - en haar achterban - die bij de provinciale verkiezingen campagne voerde met 'Limburg voor de Limburgers'.

De 'bright site of life' botst met het motto van de verkiezingswinnaar, maar de Zuid-Limburgse campagnevoerders lijken niet ontmoedigd. Integendeel, trots wordt gemeld dat de miljoeneninvesteringen in hun regio 'afgezekerd' zijn. Geen PVV'er die daar nog kan aankomen.

Heerlen krijgt een hart
Het Maankwartier doet qua uniciteit denken aan het werk van Gaudi, met Da Vinci Code-achtige details. Het nieuwe stadskwartier van Heerlen, ontworpen door kunstenaar Michel Huisman, moet de halsslagader worden tussen de twee centrumdelen van de stad die nu wordt doorsneden door een drukke spoorlijn. Een nieuw station wordt er geïntegreerd met hoge herenhuizen, kleinere en grote winkels, kantoren en een luxe hotel. Dit jaar nog moet de bouw starten, die naar schatting vijf jaar duurt. Wat Huisman betreft gaat zijn stadskwartier (een investering van 180 miljoen euro) "de warmte, ziel en energie" terugbrengen in het stadshart en bij bewoners.

Innovatie is het doel
Open innovatie, daar draait het om op de Chemelot Campus in Sittard-Geleen. Het komt er op neer dat bedrijven, onderwijs- en onderzoeksinstellingen hun kennis en ervaringen delen om samen tot nieuwe producten en productieprocessen te komen. Volgens directeur Ger Wagemans geeft het ook kleinere bedrijven de kans in de 'champions league' te komen. Het maakt medewerkers minder afhankelijk van 'Organon-achtige situaties', verwijst hij naar Oss waar kenniswerkers massaal hun baan dreigen te verliezen. Een voorbeeld van zo'n succesvolle start-up is Isobionics. Met inbreng van DSM is daar een proces ontwikkeld waardoor liters Sissi-frisdrank met een druppeltje olie kunnen worden voorzien van de karakteristieke Valencia-sinaasappelsmaak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden