Review

Met liefde kijken naar een stiefkindje

Overal in Nederland liggen archieven vol foto's waar niks mee gebeurt. Filosoof en communicatiewetenschapper Ellen Tops dook in het archief van het Katholiek Documentatie Centrum in Nijmegen en onderzocht hoe geestelijken tussen 1930 en 1990 in beeld kwamen. ,,Ik hoef niet te weten of de fotograaf het zelf zo heeft bedoeld.''

a3

Hoe eenzaam is de promovenda? Ellen Tops wil na jaren promotieonderzoek de wereld weer in. ,,Wetenschap is heel leuk, maar wel in een context. Nu wil ik collega's, personeelsfeestjes en roddels.'' Gisteren verdedigde ze in Nijmegen haar dissertatie 'Foto's met gezag, een semiotisch perspectief op priesterbeelden 1930-1990'.

In haar - mooi uitgegeven - proefschrift analyseert Tops foto's uit zestig jaar, steeds minder rijk, rooms leven. Centrale vraag: zijn fotodocumenten bruikbaar als 'historische bron'?

Tops léést foto's, bestudeert ze alsof het Rembrandts zijn, en neemt ze net zo serieus. ,,Als je foto's op hun eigen kracht bekijkt, gaan ze zelf spreken.'' Haar benadering levert verrassende interpretaties op, met veel oog voor detail, voor dwarsverbanden en betekenislagen. Het boek scherpt onmiskenbaar de blik. ,,Als je het uit hebt'', zegt Tops, ,,kijk je anders naar foto's. Doe je twee keer zo lang over de krant. Nou ja, dat hoop ik.''

Het initiatief voor het onderzoek kwam van het Katholiek Documentatie Centrum. ,,Daar ligt veel beeldmateriaal waar te weinig mee gebeurt. Ze wilden weten: is er niet meer mee te doen dan vooral veilig opbergen?'' Ellen Tops zag wel wat in het onderzoek. Ze is 41, filosoof (afgestudeerd op het postmodernisme) én communicatiewetenschapper (afgestudeerd op de televisiesoap Dallas). ,,Dat vonden ze bij het documentatiecentrum een handige combinatie, denk ik.''

Zelf is ze 'niet echt heel erg' protestants opgevoed ,,Ik ben wel vertrouwder met die richting dan met het katholicisme.'' Dat was, vindt ze, een voordeel bij dit onderzoek. ,,Alles is nieuw. Details die voor een katholiek heel vanzelfsprekend zijn, vallen mij op.''

Tops gaat haar 'beeldmateriaal' te lijf aan de hand van de semiotiek (tekenleer) van Peirce. Daarbij onderzoekt ze de 'bruikbaarheid' van verschillende technieken, kiest nu eens voor de ene methode, dan weer voor de andere. ,,Semiotiek zegt niet wát foto's betekenen, maar hóe ze betekenen. Kijkt naar het effect dat ervan uitgaat.'' Natuurlijk heeft de semiotiek historische bronnen nodig, zegt ze. ,,Maar als je weet wát er op de foto staat, wat weet je dan? Dan nog moet je de foto leren lezen.''

Om op gang te komen, gaf haar promotor, prof. dr. Mieke Bal, een bloedstollende opdracht. Tops moest een foto uit het archief kiezen en daar twintig pagina's over vol schrijven. ,,Kijken wat ik daar uit kon halen, gewoon goed kijken.'' De beschrijving staat nu als 'prelude' in haar boek.

De simpele, niet opvallend fraaie foto (links-midden) is uit 1956, de periode dat het katholieke bolwerk begint af te brokkelen. Je ziet een bisschop die net uit zijn auto is gestapt. Monseigneur gedraagt zich als een welwillende, glimlachende herder. Maar het publiek begroet hem onverschillig, alsof hij een 'anonieme hoogwaardigheidsbekleder' is. Zijn status, concludeert Tops aan het eind van haar verhaal, is kennelijk al niet meer vanzelfsprekend.

Treffend is haar analyse van de manier waarop de bisschoppen Bekkers en Gijsen werden afgebeeld. Beiden waren veelvuldig in het nieuws. Bekkers, bisschop van 1957 tot 1966, had gevoel voor publiciteit. De pers verzachtte zijn nieuwlichtende ideeën over oecumene en kinderbeperking, zegt Tops, door er voortdurend 'traditionele tekens' tegenover te zetten. Bekkers speelde daar zelf ook op in. Hij droeg een toog 'zelfs als het niet nodig was', hij nam kinderen op de arm, hij demonstreerde veelvuldig hoe dol hij was op zijn godvruchtige, Brabantse moeder.

Gijsen, Nederlands bisschop van 1972 tot 1993, nu woonachtig te IJsland, had een hekel aan de pers. ,,Dat gaf veel vijandigheid'', zegt Tops. Bovendien waren zijn conservatieve ideeën zeer impopulair. Fotografen brachten Gijsen stug, stuntelig en als een wereldvreemde man in beeld. Tops laat zien met welke middelen ze dat deden: hem van onderaf fotograferen, de bisschop vastleggen als hij net zijn ooglid leip naar beneden trekt, kadreringen kiezen die het isolement van de man versterken.

Soms zijn foto's uitgesproken ideologisch gekleurd. Tops geeft fraaie voorbeelden. Het portret van de toenmalige deken B. Janssen van Sittard en zijn huishoudster (rechts), gemaakt door Bertien van Manen, heeft zo'n kritische boodschap. Op een andere foto - hier niet afgedrukt - van Catrien Ariëns zie je een zelfbewuste religieuze die een lezing houdt voor een onzichtbaar publiek. Ze zit erbij als de Jezusfiguur op Da Vinci's Laatste Avondmaal. Alleen heeft de religieuze geen brood en wijn voor zich op tafel, maar koffie en cake. ,,Een grapje met een angel'', schrijft Tops in haar analyse. ,,De foto doet het voorstel om een vrouw in Jezus' plaats te zien. Waarom zou een vrouw niet de positie van priester kunnen innemen?''

De vraag ligt voor de hand: loert bij al deze diepzinnige analyse niet het gevaar van hineininterpretieren? Van meer zien dan er te zien is? Nee, zegt Tops beslist. ,,Het gaat mij om het effect van die foto. Wat doet de foto met de kijker? Ik hoef niet te weten of de fotograaf het zelf zo heeft bedoeld. De fotograaf is het misschien helemaal niet met mij eens. Of misschien heeft hij het onbewust gedaan, zou hij het zelf nooit zo onder woorden brengen. Het doet er niet toe. Dit is míjn gemotiveerde interpretatie, geen definitieve. Ik doe geen aanspraak op historische waarheid. Ik doe voorstellen, gebaseerd op argumenten die iemand anders kan tegenspreken. Ik specificeer en verantwoord alles. Je kunt zelf beoordelen hoe betrouwbaar mijn argumenten zijn.''

Het gaat Tops, niet verwonderlijk, aan het hart dat fotografie het 'stiefkindje' is in de wetenschap. ,,Het woord staat in veel hoger aanzien dan het beeld. Jammer is dat. Overal in Nederland liggen archieven vol foto's waar niks mee wordt gedaan.''

Die nederige positie heeft de fotografie te danken, denkt Tops, aan de 'onduidelijke gebruikswaarde' van foto's. ,,Iedereen weet dat het manipulaties zijn, op zijn minst momentopnamen. Eén ogenblik later kan alles weer anders zijn. Maar foto's geven wel degelijk informatie. Met hulp van de semiotiek kun je die onderzoeken. Hoewel er beweging is aan het front, zien historici foto's toch vooral als illustratie. Ze zouden er veel meer mee kunnen doen, als ze zich er maar voor zouden openstellen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden