Met karton en papier laten zien hoe mooi het licht valt

Het museum voor en van álle Nederlanders. Dat wil het Rijksmuseum in Amsterdam zijn, dat op 13 april opent na tien jaar verbouwen. Voor elke provincie kiest Trouw alvast een voorwerp uit onze nationale schatkamer. Vandaag: Zuid-Holland

Zijn hele leven woonde de kunstenaar Jan Schoonhoven in Delft. Nooit raakte hij uitgekeken op de architectuur van de oude binnenstad, het patroon van de bestrating, geveldetails, de baksteenstructuren en de gothische gewelven en gebrandschilderde ramen van de Oude Kerk. In dit witte schotelreliëf uit 1963 van Schoonhoven zou je de vorm van een gothisch gewelf kunnen zien, maar ook een roosvenster.

Het blijft gissen wat zijn inspiratiebron was. Er zijn geen schetsen van en Schoonhoven (1914-1994) heeft er zelf ook niets over gezegd. Maar zo gek is het niet om te veronderstellen dat de architectonische structuren van zijn reliëfs zijn te linken aan Delft, meent Ludo van Halem, conservator twintigste eeuw van het Rijksmuseum. "Baksteenstructuren en architectonische details interesseerden hem. Hij liet er ook foto's van maken."

Jan Schoonhoven was geen kunstenaar die dagen en nachten doorhaalde in zijn atelier. Hij was ambtenaar en werkte zijn hele leven bij de afdeling gebouwen van de PTT. Van Halem: "Het was een hele ambtelijke man, die elke ochtend keurig op tijd naar zijn werk ging. Alleen in de avonduren en weekeinden was hij kunstenaar." Aan de keukentafel maakte hij reliëfs van papier-maché en karton dat wit werd geschilderd.

Waarom maakt iemand dat soort bouwsels van karton? Ook daar valt eindeloos over te filosoferen. Maar wat zeker een rol heeft gespeeld, is dat Schoonhoven lid was van de Nul Groep, samen met kunstenaars als Armando, Henk Peeters en Jan Hendrikse. In hun werk wilden de Nul-kunstenaars de schoonheid van alledaagse materialen en verschijnselen zichtbaar maken. De schoonheid van licht bijvoorbeeld, en hoe dat telkens verandert. Dát wilde Schoonhoven laten zien. En zo bouwde hij volgens een strenge systematiek het ene na het andere reliëf. Je raakt nooit uitgekeken op zijn composities, omdat ze door de werking van licht en schaduw telkens weer anders zijn. De meeste van zijn reliëfs zijn rechthoekig of vierkant. Maar hij maakte ook een kleine serie ronde en schotelvormige exemplaren. Van de schotelreliëfs zijn er maar een stuk of tien.

Tijdens zijn leven was Schoonhoven redelijk bekend en dat had hij vooral te danken aan zijn deelname in 1967 aan de kunstbiënnale van Sao Paulo, waar hij een belangrijke prijs won. Maar pas na zijn dood werd hij beroemd. De laatste jaren worden er torenhoge prijzen betaald voor zijn werk. Van Halem: "Sinds de internationale kunstmarkt hem heeft ontdekt, zijn de prijzen geëxplodeerd".

Ook in het criminele circuit is Schoonhoven tegenwoordig 'hot': onlangs werden uit het Museum van Bommel van Dam in Venlo drie van zijn reliëfs geroofd.

Architect wilde geen kunst in zijn gebouw
Het schotelreliëf hierboven is in 1964 aangekocht door de Nederlandse staat en hing dertig jaar in de Nederlandse ambassade in de West-Duitse hoofdstad Bonn. Na de verhuizing van de ambassade naar Berlijn in 2003 keerde het terug naar Nederland. De architect van de nieuwe ambassade, Rem Koolhaas, wilde geen kunst in zijn ontwerp, omdat dat een opzichzelfstaand kunstwerk was. Later kwam er alsnog kunst in het gebouw. Het Rijksmuseum kreeg dit reliëf in 2010 van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Het wordt een Zuid-Hollands onderonsje in de zaal waar het straks is te zien. Schoonhoven krijgt gezelschap van Ad Dekkers (1938-1974), Carel Visser (1928) en Daan van Golden (1936). Het zijn tijdgenoten, maar bij alle vier speelt ook het ambachtelijke handwerk een rol.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden