Met Jozef wordt het pas echt gezellig

Maria en Kind zijn van het grootste belang met Kerst. En Jozef dan? Die is door kunstenaars vaak op de achtergrond weergegeven, als figurant in zijn eigen gezin. Maar zijn functie is er niet minder belangrijk om: hij maakt van het tweetal Moeder en Kind een Heilige Familie.

Arme Jozef. In de kerststal heeft hij min of meer dezelfde positie als de os en de ezel: trouwhartig en nederig kijkt hij toe hoe Maria en haar kind de aandacht opeisen. Talloze malen hebben schilders en beeldhouwers hem op de achtergrond weergegeven, een figurant in zijn eigen gezin. Toch heeft de pleegvader van het Christuskind een belangrijke functie in deze afbeeldingen: hij maakt van het tweetal Moeder en Kind een Heilige Familie.

Kunstenaars door de eeuwen heen hebben hun fantasie op dit gezin los gelaten. Universiteitshoogleraar Henk van Os kan er talloze voorbeelden van geven. De Heilige Familie van Rembrandt bijvoorbeeld, die onlangs tijdelijk in De Nieuwe Kerk te zien was: Maria buigt zich over het wiegje waarin Jezus ligt te slapen; op de achtergrond staat Jozef te timmeren. Of het schilderij van Georges de La Tour, dat laat zien hoe Jezus van Jozef leert timmeren. Of de afbeelding op het reisaltaar van Philips de Stoute, waarop Jozef naast de kribbe een sok lijkt te stoppen. Jozef is in allerlei huiselijke situaties afgebeeld: lezend, helpend bij het spinnen, in een pot op het vuur roerend, in zijn timmerwerkplaats, kijkend naar de slapende Jezus in Maria's armen.

In de Bijbel is niet veel geschreven over het gezin waarin Jezus opgroeide. Bij de geboorte en de vlucht naar Egypte treden ze op als drietal, en daarna nog eenmaal: als Jozef en Maria Jezus kwijt zijn en Hij in de tempel blijkt te zijn. Jozef en Maria krijgen nog meer kinderen, die spelen verder geen rol. Maar in de loop van tweeduizend jaar christendom is er veel gedachtengoed bijgekomen over het leven van de jonge Jezus en zijn pleegvader en moeder.

Een van de vroegste afbeeldingen van de Heilige Familie waar Van Os op wijst, is een mozaïek in de Santa Maria Maggiore in Rome uit de dertiende eeuw. Maria ligt bij Jezus in de stal. En Jozef? Van Os: "Je ziet Jozef op een afstandje wat brommerig en broeierig terzijde zitten. Deze kerk is een van de eerste monumenten die getuigen van het dogma dat Maria de moeder Gods is. Jozef krijgt een belangrijke functie daarin: hij moet de maagdelijke geboorte aantonen. Daarom krijgt hij volgens het evangelie van Mattheus een droom waarin een engel hem vertelt dat het kind echt van God is. Op deze afbeelding moet hij deze droom nog krijgen. Daarom is hij zo brommerig."

Op een ander type afbeeldingen, dat vaak in en rond de Alpen werd gemaakt, helpt Jozef de zwangere Maria - je ziet het kindje in de buik zitten - bij het spinnen. Zijn hulpvaardigheid is een teken dat hij haar maagdelijkheid heeft aanvaard.

In eerste instantie is Jozefs rol dus het bewijzen van de maagdelijke geboorte van Christus. Daarom wordt Jozef in die tijd meestal afgebeeld als oude man. "Kalend of grijs. Hij moest oud en impotent lijken", zegt Van Os. "Geen partij voor de jonge Maria. Zo helpt hij de maagdelijke zwangerschap geloofwaardig te maken."

Pas in de veertiende eeuw krijgt hij een belangrijker positie, vertelt Van Os. "Hij wordt het hoofd van een gezin." Grote groepen mensen trekken in die tijd van het platteland naar de steden in Toscane en Zuid-Nederland. Die verandering vraagt om nieuwe normen in de samenleving. Het gezin moet worden gepropageerd om verloedering te voorkomen. De kerk helpt een handje met de Meditaties over het Leven van Christus, het meest gelezen levensverhaal van Jezus van de late Middeleeuwen, onder andere over het gezin van Jozef, Maria en Jezus, dat als voorbeeld wordt gesteld. Afbeeldingen daarvan worden zeer geliefd.

Van Os noemt als voorbeeld het beroemde Mérode-drieluik van Robert Campin. Maria zit in haar huiskamer te lezen als de engel Gabriël binnenkomt. Op een van de zijluiken zie je Jozef tegelijkertijd druk bezig in zijn timmerwerkplaats.

Van Os: "Die persoonlijke verhalen vond men in de Renaissance prachtig. Er zit een fantastisch stukje in de meditaties over dat Jozef en Maria Jezus kwijt zijn, omdat hij in de tempel is achtergebleven. Ze reisden zover als van Siena naar Poggibonsi, staat er dan. En als ze hem vinden, gaat het van: 'Maar knulletje toch, waarom heb je dat gedaan?'

"Die verhalen waren ook bedoeld voor nonnen, als compensatie voor het ontbrekende familieleven. Het verhaal over het kwijtraken van Jezus, kun je ook interpreteren als dat je Jezus uit je hart kunt verliezen. Nonnen hadden in die tijd vaak poppen, die Jezus voorstelden. Ze konden de poppen aan- en uitkleden en in een poppenbedje leggen."

Kunstenaars breidden het gezin regelmatig uit met personages uit de Bijbel. Zo komt oma Anna, de moeder van Maria, regelmatig op bezoek. Ook zien we, bijvoorbeeld in een prachtig schilderij van Rafael - Madonna in het groen - Johannes de Doper die bij zijn vriendje Jezus komt spelen. Als peuter loopt hij al in de harige vacht, waaraan hij als volwassen heilige te herkennen is. Johannes' moeder zit vaak gezellig met Maria te praten.

De waardering voor Jozef wisselt nogal in de tijd. Hij heeft niet zo'n vanzelfsprekende positie als Maria. Maar als de kerk hem gebruiken kan, komt hij weer op. Zoals in de zestiende eeuw, de tijd van de Contrareformatie, als de katholieke kerk af wil van het elitaire, verpolitiekte imago en terug naar de menselijke, eenvoudige theologie. Dan wordt het gewone van de Heilige Familie weer benadrukt. Dat Jozef een timmerman en goed huisvader was, hielp daarbij. Hij werd nu niet meer als grijsaard maar als een man in de bloei van zijn leven uitgebeeld.

In Nederland moet dat zeker zijn aangeslagen. In de zeventiende eeuw werd Jezus vaak in een huiselijke en eenvoudige omgeving afgebeeld, aan de borst bij zijn moeder of aan de hand van vader Jozef. Rembrandt moet een zwak hebben gehad voor het bijbelse gezinnetje, dat hij heel vaak afbeeldde. Talloze etsen maakte hij over de eerste levensjaren van Jezus. "Rembrandt had een geweldig inlevingsvermogen", zegt Van Os. "Maar ook was hij enorm geïnteresseerd in de spanning tussen het natuurlijke en het bovennatuurlijke. Kijk eens hoe fantastisch die engel in De Heilige Familie de kamer binnen zeilt. En tegelijkertijd heeft het werk een knus en devotioneel karakter. Dankzij Maria die het gordijntje voor het wiegje van Jezus wegtrekt en de timmerende Jozef op de achtergrond."

Jozef is als heilige niet meer weg te denken. Er komen in de 18de en 19de eeuw zelfs Jozefverenigingen. Hij wordt niet alleen de patroonheilige van houtbewerkers, maar ook van echtparen, van het huisgezin. Jozef is het symbool geworden van knusse huiselijkheid, van geborgenheid en bescherming.

Eind negentiende eeuw, als de kerk een antwoord moet vinden op het opkomende socialisme, wordt Jozef weer ingezet, nu vanwege zijn nederige afkomst als timmerman. Benedictus de XVde stelt de verering van Sint Jozef voor als een heilzaam antigif tegen deze 'grote vijand', het socialisme. Van Os: "Ook dat zie je terug in kunst. De Engelsman Millais, een van de prerafaëlieten, zette al eerder een Heilige Familie in armoedige omstandigheden neer. Jozef, Maria en het kind zijn in Jozefs timmerwerkplaats. Hier zie je de ambachtelijke wereld. Maria kijkt zorgelijk, want Jezus heeft met een spijker in zijn vinger geslagen, een vooruitwijzing naar het kruis. Dat geklooi met spijkers zie je ook veel in Spaanse kunst trouwens."

Maar dan, in de twintigste eeuw, is het vrijwel afgelopen met de afbeeldingen van de Heilige Familie, afgezien van devotieprentjes. Kunstenaars houden zich er nog maar zelden mee bezig. De kunst wordt abstracter, maar ook het geloof wordt abstracter, voor zover het nog een rol speelt in het openbare leven. Aan de verbeelding van bijbelverhalen, laat staan apocriefe verhalen, is veel minder behoefte.

Gezelligheid en geborgenheid komen nu van de kerstboom. En van de kerststal. Daarin neemt Jozef zijn aloude plaats in: dienend, op de achtergrond. Maar zonder hem is de Heilige Familie niet compleet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden