Met Joris langs de wilde orchideeën

De grote keverorchis heeft maar twee bladeren, die lijken op die van de weegbree. De groengele bloemen staan in een ijle tros. Het grote scherm van de gewone bereklauw bestaat uit kleinere schermen met asymmetrisch gevormde randbloemen. De bloemen van het klein springzaad met daaronder de rijpe zaaddozen, die bij aanraking openspringen. FOTO'S HENK VAN HALM, TROUW

HENK VAN HALM

Het is heerlijk onder de bomen in het speelbos. De meidoorns zijn uitgebloeid en de lijsterbessen ook. Het is nu de beurt aan de vlieren en de rode kornoelje. De laatste is net in bloei, met schermpjes van witte kruisjes met puntige kroonblaadjes en lange meeldraden.

Na de bui geuren de vlieren zoet. De hoge struiken, bijna bomen, bloeien al een paar weken en bestrooien de grond nu met afgevallen bloempjes. In de zonneplekjes lichten de gele roosjes van het gewoon nagelkruid op. Een eindje verder staat klein springzaad, een nederig zusje van de reuzenbalsemien met lichtgele bloempjes aan dunne stengels. Uit een populier klinkt het tiereliertje van een boomkruiper, dit jaar voor het eerst broedvogel in deze buurt, net als de grauwe vliegevanger, die nestelt in de klimop tegen een huis bij de school. Merels met pas uitgevlogen jongen gaan hevig tekeer, als een Vlaamse gaai door de struiken sluipt. In een meidoorn zingt een zwartkop zijn brabbelliedje, dat steevast eindigt in mooi afgeronde klokjesachtige tonen. Ik zit vlakbij op een boomstam, nog steeds vol paarse korstzwammen. Joris is in geen velden of wegen te zien. Nieuwsgierig komt de zwartkop even tevoorschijn uit de takkenwirwar: een bescheiden bruin zangvogeltje ter grootte van een mus, maar met een zwart petje op, van snavel tot achterhoofd.

Ik vind de teckel terug in een vervallen burcht van vermolmde paaltjes. Hij graaft verwoed in de zandige grond. Er groeit een jonge sneeuwbes, uit zichzelf opgeschoten uit zo'n bekende witte klapbes. Binnen de cirkelvormige verschansing, ooit ontworpen door iemand die meende dat hij wist waar kinderen het liefst mee spelen, herken ik stukken van onze afgedankte tuinschutting. De buurkinderen hebben er een hut van getimmerd, die alweer op instorten staat. In plaats daarvan hebben ze in het nabije plantsoen van afgerukte takken een nieuwe hut gebouwd, vlak naast een uitbundige groei van robertskruid vol dieproze geraniumbloemen. Ik ga pas verder als ik me ervan verzekerd heb dat de grote keverorchis, die ik dit voorjaar tussen het robertskruid ontdekte, er nog staat. Hij blijkt aan een lange bloeistengel tientallen groenige bloempjes te dragen. Stoflicht zaad

Niemand heeft de plant daar neergezet. De keverorchis is opgekomen uit stoflicht zaad dat door de wind is aangevoerd. Orchideeënzaad is overal, want het wordt in enorme hoeveelheden geproduceerd en zweeft door zijn geringe gewicht kilometers ver. Of het ontkiemt, hangt vooral af van de aanwezigheid van een zwam, die met zijn schimmeldraden de kiem van genoeg voedsel voorziet om tot een plant uit te groeien.

Joris heeft tussen de struiken een tennisbal gevonden. Kwispelend legt hij die voor me neer. Een paar maal schop ik hem ver weg, wat hij prachtig vindt. In zijn vaart slaat hij zelfs een keer over de kop, als hij de bal wil grijpen. Woedend blaft hij tegen het gele ding.

Bij een volgende trap vliegt de bal tussen de struiken. Ik moet de hond helpen zoeken en zo vind ik puur toevallig nog geen honderd meter van de keverorchis een andere orchidee. Tussen kiemplantjes van de linde in het bosstrookje naast de school reiken twee stengels omhoog met ovale, donkergroene bladeren en aan de elegant gebogen top een aantal spitse bloemknoppen. Net als de grote keverorchis is de brede wespenorchis niet echt zeldzaam. Hij is ook al eens in mijn achtertuin opgekomen, waar hij zes jaar standgehouden heeft. Behalve de aanwezigheid van de juiste schimmelsoort is vooral van belang dat de grond niet overhoop gehaald wordt. Beide soorten kom je op veel plaatsen in het land regelmatig tegen in heggen en houtwallen.

De ringvormige wal in het speelbos, die zich tot een mooie houtwal heeft ontwikkeld, is aan de zuidzijde over een flink oppervlak bedekt met aardbeiplantjes met lange uitlopers. Er zitten gele bloemen aan en felrode vruchtjes, die niet te eten zijn. Dit is dan ook geen gewone aardbei, maar de Indische, die al bloeit sinds begin mei en daarmee doorgaat tot diep in de winter. Een tuinplant die zich heel aardig blijkt te kunnen redden en helemaal niet gevoelig is voor een enkele strenge winter.

Daar aan de bosrand bloeien akkerdistel en akkerklokje, gewone melkdistel en muur, herderstasje en hondsdraf, kleefkruid en klimopereprijs. De grote grijze bladeren van de middelste of gewone klis, het klein kruiskruid en de zilvergrijze bijvoet staan op de plek waar buurtgenoten van tijd tot tijd tuinafval deponeren. Kruipende en scherpe boterbloem bloeien gul op de lage afvalheuveltjes. Ze houden van wat voedsel in de bodem, verschaft door de begraven en verterende plantedelen. Grote brandnetel staat er meer dan een meter hoog. Ik kijk uit naar rupsen van de kleine vos, maar vind ze niet.

Ontsnapte tuinplanten

Een hele plek is blauw gekleurd door de grote bloemen van de draadereprijs, een tuinplantje uit Klein-Azië, waarvan afgesneden stengeltjes gemakkelijk wortelen. Via de maaimachine verspreidt de draadereprijs zich aldus over alle gemeentelijke gazons. Heel gemakkelijk verspreidt zich ook de roze winterpostelein uit Noord-Amerika en Oost-Azië, die tot voor kort nog Siberische postelein werd genoemd. De roze winterpostelein groeit 'kamerbreed' in een gemeenteplantsoen een halve kilometer verderop en is nu ook in het speelbos opgedoken.

Grote smeerwortelplanten staan op de oever van de aangrenzende vijver, samen met beemdooievaarsbek en moerasspirea, gewone bereklauw en hoge speerdistels. Weide- en akkerhommels vliegen af en aan. Joris moet even achter de eenden aan, die het water in vluchten. Er ligt een dikke laag kroos op, met ertussen de ronde blaadjes van de watergentiaan, die nog niet bloeit.

Ik speur langs de oever naar de Noordamerikaanse roodwangschildpad, die er al een paar jaar huist en vaak op een drijvend balkje in de zon ligt te bakken. Er scharrelen in de Nederlandse wateren al heel wat van die reptielen rond, door de vroegere eigenaars losgelaten, omdat ze te groot voor een glazen bakje werden. Ik zie alleen een meerkoetenpaar met zes pas uit het ei gekomen kuikens, zwart met kale rode kopjes en wat goudgeel nesthaar. Af en toe kwaakt een groene kikker.

NATUUR DEZE WEEK

De blauwzwart glanzende elzehanen vreten gaten in de elzebladeren. De torretjes zijn nu vaak in paring te zien, de vrouwtjes met uitpuilend vla-geel achterlijf. De zwarte larven, die nauwelijks door vogels worden gegeten, eten over twee weken alle groen op van de bladeren, waarvan alleen de nerven overblijven. - Langs de slootkant en op andere vochtige plekken bloeit de gewone engelwortel. De platte witte schermen worden vooral bezocht door de langwerpige oranje soldaatjes of zachtschildkevers. Omdat deze kevers vooral vliegen omstreeks Sint Jan (24 juni), worden ze in sommige streken sintjansvliegen genoemd. - Goudwespen met metallic blauwe, groene en rode kleuren zoeken huismuren af naar nestjes van metselbijen om er hun eitjes in af te zetten. De larven eten de proviand op die de bijen voor hun eigen broed bijeen hebben gebracht. - Boven het eendekroos in sloten en vaarten vliegen in de middag en de avond witte kroosvlindertjes rond. Ze leggen eitjes in de krooslaag, waar later de rupsjes leven. - Dagvlinders die je nu ziet rondvliegen, zijn boomblauwtje, icarusblauwtje, vuurvlindertje, oranje, bont en bruin zandoogje, hooibeestje, knolle-, kool- en klein geaderd witje. Ze komen allemaal vaak op de overvloedig bloeiende distels. - De brandnetelmot is een nachtvlindertje dat vaak op licht afkomt. Het geel met zwart en witte diertje legt zijn vleugels plat gespreid tegen de ondergrond, net zoals een spanner doet. - In de eiken doen de rupsen van de eikebladroller zich te goed aan het blad. Zwermen jonge spreeuwen eten op hun beurt duizenden bladrollerrupsen op. - De jongen van kauw en zwarte kraai zijn uitgevlogen. De oude vogels zijn van de zenuwen extra luidruchtig. - De jongen van de grote bonte specht staan op uitvliegen. Door hun luide bedelroep zijn de nesten nu gemakkelijk te vinden. Spechtenesten zijn meestal uitgehakt in dode of zieke bomen.

EN VERDER

Morgen kijken naar orchideeën en andere bloeiende planten met de vereniging 'De Oeverlanden Blijven!', om 11 uur van het veldstudiecentrum De Waterkant op de noordelijke oever van het Nieuwe Meer bij Amsterdam (borden met pijltjes wijzen vanaf het viaduct bij de Schinkelsluizen naar het verzamelpunt). Gratis voor leden en donateurs, Fl. 2,50 per persoon voor niet- leden. Na afloop thee en koffie tegen vrijwillige bijdrage. Voor nadere informatie: Kees Wabeke, 020-6764461, of Jan-Kees van Dijk, 020-6171915. - Maandag organiseert het IVN Nijmegen een zomeravondfietstocht door De Duffelt, om 19 uur van de parkeerplaats Wylerbergmeer in Beek. - Woensdag kan men met het IVN Veenendaal anderhalf uur naar planten en vogels kijken op de Grebbeberg, om 19 uur beneden bij de Grebbesluis. - Tot 3 juli staat in het Bosmuseum bij de boerderij Meerzicht de tentoonstelling 'Amsterdamse Bos 60 jaar', dagelijks open van 10 tot 17 uur. Niet alleen de geschiedenis van dit oude parkbos is er te zien, ook wat het nieuwe beleidsplan inhoudt. - Tot 27 augustus is een tentoonstelling over de Hierdense Beek te zien in het gebouw van de Stichting Natuurvoorlichting Veluwe aan de Jonkheer dr. Sandbergweg 27 in Leuvenum (halte streekbus 104 Apeldoorn/Harderwijk), open van maandag tot vrijdag 9 tot 17 uur. - Van 24 tot 30 juli duurt de Noordhollandse natuurweek die de Volkshogeschool Bergen, in 't Oude Hof aan de Eeuwigelaan 1, organiseert. Op het programma staan dagtochten naar Waterland en het Zwanenwater bij Callantsoog, in de Schoorlse duinen en in het Noordhollands Duinreservaat, een kanotocht door de Bergermeer, een bezoek aan een biologisch-dynamisch boerenbedrijf, een eendenkooi en een strategisch groenproject. De week kost Fl. 490 voor volwassenen, Fl. 195 voor kinderen tot en met 12 jaar. Opgeven vóór 1 juli tel. 02208-94541, waar tevens meer informatie te krijgen is.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden